800 GODINA EPARHIJE ZHiP: Ston – najznačajniji centar Srba u Zahumlju

Na prevlaci koja spaja poluostrvo Pelješac sa kontinentalnim delom juga Dalmacije smešten je gradić Ston. Prvi pisani trag o naseljenosti na prostoru današnjeg Stona seže u II vek pre Hrista. U svojoj dugoj povesnici grad je u nekoliko navrata dolazio u dodire sa Srbima. Tako grad Ston u dva navrata postaje najznačajniji centar Srba oblasti Zahumlje.

U jednom periodu vladavine Zahumljem Mihaila Viševića (vladao je otprilike od 910. do 930.) sedište zahumske zemlje smešteno je u Stonu. Nakon tri veka grad Ston iznova dobija naročitu pažnju, ovaj put kao sedište novouspostavljene eparhije Srpske crkve, pošto prvi arhiepiskop srpskih i primorskih zemalja Sava Nemanjić osniva eparhiju za oblasti Huma, preteču današnje eparhije zahumsko – hercegovačke i primorske. Uviđajnost i predostrožnost Svetog Save se ogledaju i ovim izborom sedišta episkopa. Mnogi istraživači navode da je to posledica namere sprečavanja rimokatoličkog uticaja na Srbe tog podneblja, budući da je Savin stric, knez Miroslav, nekoliko decenije ranije, zauzevši Ston, proterao rimokatoličkog biskupa koji je svoje utočište pronašao na obližnjem ostrvu Korčuli te su dve rimokatoličke mitropolije dubrovačka i splitska pokušavale naći način da povrate svoj uticaj na Ston.

Pošto su po svemu sudeći prvi episkopi Srpske crkve bili veoma bliski saradnici Svetog Save ne bi bila daleko od istine pomisao da su oni bili sabraća Hilandara kao i sam Sveti Sava. Onda se može pretpostaviti da je prvi episkop zahumski bio Hilandarac. Na osnovu nekoliko zapisa, ime ovog episkopa se identifikuje kao Ilarion ( Ilarije, Hilarije).
Stonsko područje bogato vodom, plodnim zemljištem i nalazištima soli postaje meta čestih sukoba srpskih vladara sa oblasnim gospodarima iz susdenih oblasti. To uslovljava premeštanje sedišta episkopâ u unutrašnjost oblasti Nemanjićke države, a Ston ulazi u period dekadencije.

U vreme kralja, a potonjeg cara Dušana Ston je gotovo odsečen od ostatka države. Na molbe obližnje Dubrovačke republike kralj Dušan 1333. pristaje na prodaju Stona. Pri prodaji srpski vladar postavlja jasan zahtev „da prebiva pop srpski i da poje u crkvama, koje su u Stonu i Ratu“. Dubrovačka Republika, homogenog rimokatoličkog stanovništva, lukavo i vešto, pod vidom agrarne reforme, rasteruje i asimiluje pravoslavne održavajući na kupljenim prostorima svoj apsolutni verski poredak. Tako Manastir Presvete Bogorodice, u kojem su stolovali humski episkopi, biva predat rimokatolicima 1339. godine. Kroz osam godina franjevci stiču dozvolu da tu podignu manastir i započnu svoje „verske aktivnosti“.
Car Dušan nikad nije mogao prežaliti nestanak Zahumlja te se nekoliko puta bavio tim pitanjem. Tako je 1350. godine započeo i bezuspešni rat. Ni ostala diplomatska i vojna sredstva nisu dala uspeha.

Otkup Stona Dubrovčani su otplaćivali vekovima. Novac je prvobitno isplaćivan vladaru, ali car Dušan 1350. preusmerava novac u vidu dohotka zadužbini kralja Milutina – manastiru Svetog arhangela Mihaila u Jerusalimu. U XV veku sultanija Mara Branković uz posredstvo pastorka sultana Mehmeda Osvajača, uspeva da izdejstvuje da se dohodak daje srpskim manastirima Hilandaru i Svetom Pavlu na Svetoj gori, jer je u to vreme manastir u Jerusalimu opusteo. Dohodak je uz razne poteškoće isplaćivan sve do pred nestanka Dubrovačke republike, odnosno kraja XVIII veka.

Preuzeto sa: slobodnahercegovina.com

Nema komentara

Napišite komentar