Arhimandrit Gerasim Zelić sačuvao srpsko kulturno blago

 

Piše: Radovan Pilipović

Direktor arhiva SPC otkriva zanimljivosti iz istorije manastira Krupa


Manastir Krupa, podno Velebita, nalazi se nedaleko od sela Žegara, a naziv je dobio po istoimenoj riječici. Krupa je najstarije pravoslavno monaško stanište (upravo: obitelj) sjeverne Dalmacije. Prema sačuvanoj, a zapisanoj tradiciji u XVIII vijeku, u Letopisu Simeona Končarevića, dalmatinskog episkopa, manastir su osnovali 1317. godine izbjegli kaluđeri iz manastira Krupa, koji se nalazi u dolini rijeke Vrbas u Bosni (danas Eparhija banjalučka). Geografska regija u kojoj se nalazi dalmatinska Krupa naziva se Bukovica i predstavlja krašku reljefnu cjelinu, neznatno udaljenu od mora, koja u Dalmaciji predstavlja prelaznu zonu prema dubljem kontinentalnom zaleđu Balkanskog poluostrva. Bukovica je istorijski obuhvatala na desetine pravoslavnih sela u širem trouglu između Ravnih Kotara, planine Velebita i grada Knina.

 

Ko su „morovlasi”?


Na to srpsko i pravoslavno stanovništvo su u svim ratovima protiv Turaka vlasti Mletačke Republike mogle da računaju, oslanjavši se na njega vrlo rado. U zapadnim izvorima Srbe ovih prostora nazivaju „morlacima”, „morovlasima” ili prosto „vlasima”, ali sva njihova kultura, jezik i običaji su daleko od onog romanskog etničkog supstrata, iako bi predstavnici različitih istorijskih škola najradije željeli da narod koji je dao harambaše Janka Mitrovića, Stojana Jankovića i ostale junake prikaže nekako drugačijim i sasvim različitim od Srba. Savremeni izvještaji mletačke provenijencije, takođe, veoma rano identifikuju stanovništvo velebitskog bila kao pripadnike „srpske vjere”, što govori podjednako o njihovom, kako vjerskom, tako i etničkom identitetu, uključujući i organizaicju srpske narodne autokefalne crkve. Stanovnici manastira Krupe i okoline, po jednom opisu iz 1553. godine, jesu „narod srpske vjere i jeretičke”, tj. „sono gente de fede serviana et eretica”. (Commissiones et relationes venetae, tomus II, collegit et digessit Simeon Ljubić, Zagrabiae 1877, str. 254)


U Dragomanskom arhivskom fondu Mletačke Republike, koji se čuva u Zadarskom arhivu, postoji dosta takozvanih „pisama krajišničkih”, epistolarnih izvora koji svjedoče o ćiriličkoj prepisci osmanskih velikaša sa granice sa podanicima i podložnicima providura u mletačkoj Dalmaciji. Kroz čitav XVII i XVIII vijek, čak i u periodima zvaničnog mira, dalmatinska međa, „konfin” ili tromeđa Austrije, Mletačke Republike i Osmanskog carstva, Triplex confinuim, bila je pozornica pograničnih incidenata. Radilo se najčešće o krađi stoke, otmicama ljudi, pustošenjima polja koja su, ako se ne namiri šteta, mogli biti povod za ozbiljnije sukobe, pa i ratove između velikih sila.

 

TVRD KARAKTER ŽEGARANA


Žegar, mjesto pored koga se nalazi manastir Krupa, nalazi se blizu planinskog bila Velebita, velike i prirodne granice između Like i Dalmacije, na kojoj granična služba u pomenutim vijekovima, pa i danas ako bi se uspostavila, ne bi mogla savršeno da funkcioniše. Hajduci i uskoci su veoma lako po vododerinama, presušenim potocima i prevojima mogli da se prebacuju sa jedne na drugu stranu. Tako u jednom pismu krajiškom, koje je upućeno u Zadar od strane turskih vlasti oko 1680. godine, čitamo da „lupeži Žegarani” kvare mir između „čestitoga cara stambolskog i svijetlog prinčipa”, odlaze u Velebit i kradu stoku turskim podanicima, a prave se nevini zakonima, stojeći na carevoj zemlji, a radeći zapravo u korist principa i mletačkog dužda. Ovakvo „smućivanje Krajine” svjedoči o tvrdom karakteru Žegarana, koji su umjeli da opstanu u civilizacijskim sudarima Istoka i Zapada i da uprkos surovim fizičkim, ali i suptilnijim kulturnim pritiscima ostanu vjerni i odani istočnom hrišćanstvu.



U manastiru Krupa nalazi se dobro očuvana riznica u kojoj su smješteni, klasifikovani i izloženi umjetnički predmeti iz bogoslužbenog života proteklih vijekova. Pored starih bogoslužbenih knjiga, ikona, krstova, sveštenih sasuda, u riznici je izloženo i nekoliko bitnih dokumenata: sultanovih fermana iz XVII vijeka, ali i dokumenata koji svjedoče o životu manastira u poznijim stoljećima koja su uslijedila.

 

RAT OPUSTOŠIO BIBLIOTEKU


Staru biblioteku u manastiru Krupa inventarisao je 1958. godine, po navodima Ljubomira Durkovića-Jakšića, Milan Radeka (Srpske biblioteke u severnoj Dalmaciji, Glasnik SPC, br. 4 (1977), str. 87–88). Prilikom rada sa knjižnim fondom u Krupi taj inventar nismo našli. U odnosu na opise iz osamdesetih godina i ranije iz prošloga vijeka, evidentno je da je rat koji je bjesnio u bivšoj Jugoslaviji uticao loše i na onu kulturnu baštinu koja se u Krupi nalazila, uprkos naporima da se riznica i biblioteka sačuvaju.

Naravno, biblioteka se uobličila i fondovski upotpunila u vrijeme čuvenog arhimandrita Gerasima Zelića (1752–1828), koji je bio episkopski namjesnik u Boki Kotorskoj, veliki borac za srpske crkveno-narodne interese, putnik i knjigoljubac. Poznat je po svojoj autobiografiji, trotomnom žitiju, koje je doživjelo niz izdanja.

Nema komentara

Napišite komentar