dr Goran Latinović: Bez pamćenja 1941. godine ne bi bilo RS

Republika Srpska ima veoma skroman naučni potencijal u oblasti istorijskih nauka, što je paradoksalno, s obzirom na veoma bogatu istoriju područja koje se nalazi u njenom sastavu. Osim tužne činjenice da zapadna srpska republika nema istorijski institut, u kojem bi se odgajale generacije istraživača, prevashodno angažovanih na istoriji Srba u Republici Srpskoj i Bosni i Hercegovini od srednjeg vijeka do savremenog doba, lošu sliku upotpunjuje i činjenica da u čitavoj Republici Srpskoj radi petnaestak doktora istorijskih nauka. To je tek polovina ili trećina svih doktora nauka zaposlenih u jednom od nekoliko istorijskih instituta u Beogradu. U Republici Srpskoj ne postoji istorijski časopis, a tek nedavno je osnovano Udruženje istoričara Republike Srpske Milorad Ekmečić. Pred istoričarima srednje i mlađe generacije ogroman je posao, koji neće dati rezultat ako ne bude razumijevanja republičkih institucija – kaže u razgovoru za Srpsko kolo dr Goran Latinović, profesor na Studijskom programu istorije i prodekan za naučnoistraživački rad i izdavačku djelatnost na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Banjaluci.

 

Kakva je saradnja i odnosi sa srodnim institucijama u Srbiji? Možemo li reći da u ovim poljima postoji jedinstven nacionalni prostor?

– Saradnja dvaju studijskih programa istorije, odnosno dvaju odsjeka za istoriju u Republici Srpskoj, u Banjaluci i na Palama, sa institucijama u Srbiji veoma je dobra. Oba odsjeka su osnovana i opstala prevashodno zahvaljujući gostujućim profesorima iz Srbije, bez čije pomoći bi situacija bila još gora. Iz ličnog iskustva, a vjerujem da bi se sa mnom složila većina koleginica i kolega iz Republike Srpske, mogu da kažem da su nam vrata institucija u Beogradu uglavnom bila širom otvorena. Nažalost, postoje pojedinci koji su ostali nezainteresovani za saradnju ili su nas čak upućivali na Sarajevo a koji očigledno ne shvataju zbog čega je važno razvijati svijest o jedinstvu srpskog duhovnog prostora. Ima veoma dobrih primjera iz istorije evropskih naroda, koji pokazuju da je državnom ujedinjenju prethodilo duhovno, odnosno kulturno ujedinjenje.

Možete li mladim istoričarima reći da je Jugoslavija zaista bila najveća zabluda našeg naroda?

– Milorad Ekmečić, možda i najveći istoričar kojeg je srpska nauka imala, pokazao je da je stvaranje jugoslovenske države započeto na osnovu učenja racionalističke filozofije 18. vijeka da je nacija zajednica jezika, bez obzira na razlike u vjeroispovijedanju koje postoje kod istojezičnog stanovništva. Međutim, lingvistički tip nacionalizma vremenom je ustupio mjesto religioznom tipu nacionalizma. Drugim riječima, religija je bila dominantna u određivanju nacionalnog identiteta. Veliki broj rimokatolika i muslimana izgubio je svoj srpski identitet, jer je činjenica da se drukčije mole Bogu od svojih pravoslavnih sunarodnika bila važnija od činjenice da su istog porijekla i da govore istim jezikom. Vjerska netrpeljivost jedna je od ključnih karakteristika ratova 19. i 20. vijeka na srpskom i jugoslovenskom području. Dakle, jugoslovenska ideja je poražena jer nije odgovarala istorijskoj stvarnosti. U trenutku proglašenja Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca 1918, ovi narodi već su bili formirani, s tim da je proces hrvatizacije rimokatoličkog stanovništva potpuno završen tek u jugoslovenskoj državi. Ako je jugoslovenska kraljevina bila izraz srpskog shvatanja kako treba da bude uređena zajednička država, onda je socijalistička Jugoslavija bila pobjeda hrvatskog shvatanja. Nacionalna politika Komunističke partije Jugoslavije od 1945, a posebno stvaranje novih nacija, prevashodno na srpskoj etničkoj osnovi, glavni je uzrok propasti jugoslovenske države u ratovima u posljednjoj deceniji 20. vijeka. Sa ove vremenske distance možemo zaključiti da je stvaranje Jugoslavije bila zabluda srpske nacionalne elite, ali pri tome moramo voditi računa o realnim okolnostima, spoljnim i unutrašnjim, u kojima je ona stvarana. U ozbiljnoj istorijskoj nauci nema lakih i jednostavnih objašnjenja i zaključaka.



Šta možemo reći o suštinskim korijenima Republike Srpske i njenog nastanka?

– Postoje dva istorijska korijena Republike Srpske: srpski identitet, koji na pojedinim područjima Republike Srpske ima kontinuitet od ranog srednjeg vijeka i genocid izvršen nad Srbima u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj za vrijeme Drugog svjetskog rata. Stalno naglašavam da bez pamćenja 1941. godine, kao paradigme stradanja, ne bi bilo energije kojom je srpski narod u bivšoj Bosni i Hercegovini, ostajući bez države Jugoslavije, započeo stvaranje nove države koja bi mu garantovala opstanak, odnosno koja bi ga zaštitila od mogućeg ponavljanja genocida.

Može li se savremena nauka u narednom periodu izboriti s raznim predrasudama i stereotipima koji dolaze iz propagandne javnosti nekih susjednih naroda, ali i, nažalost, tzv. angažovane tj. zloupotrebljene nauke, poput onih o srpskoj agresiji, „velikoj Srbiji”, itd?

– Dominantna nacionalna ideologija susjednih naroda o Srbima, prije svega Hrvata i Bošnjaka, počiva na nizu mitova, koji potpuno prožimaju njihove nacionalne istoriografije. Već više od dvadeset godina naraštaji Hrvata odgajaju se na mitu o „srpskoj agresiji” na Hrvatsku, a naraštaji Bošnjaka na mitu o „srpskoj agresiji” na Bosnu i Hercegovinu i „genocidu” koji su Srbi počinili nad Bošnjacima za vrijeme te „agresije”, a posebno u Srebrenici. Mit o „velikoj Srbiji” naročito je trajan, jer je on osnova od koje polaze hrvatski i bošnjački istoričari, iako su mit stvorili rimokatolički klerikalni krugovi Srednje Evrope i austrougarska diplomatija, pripremajući se za obračun sa Srbijom, kako bi opravdali sve mjere protiv Srba u budućnosti. Srpska istoriografija, posmatrana kao cjelina, ima potencijal da se izbori sa predrasudama i mitovima, ali je potreban argumentovan odgovor. Moj utisak je da se ne radi dovoljno i da je inicijativa stalno u rukama onih koji negiraju Republici Srpskoj pravo da postoji.

Kako sva prethodna saznanja i istorijske teme o kojima smo govorili pretvoriti u kvalitetne i savremene nastavne planove, programe i udžbenike, kako bi nastavnici i profesori istorije u radu sa generacijama mladih ljudi u osnovnim i srednjim školama ostvarili vaspitne i pedagoške ciljeve, ali i razvili odgovoran odnos prema našoj istoriji i poukama iz nje izvučenim?

– Potrebno je razviti svijest kod odgovornih ljudi da je apsolutno neophodno izučavati ključne događaje srpske istorije na nepristrasan i objektivan način, bez ikakvog straha. Pri tome mislim i na Odbrambeno-otadžbinski rat, odnosno stvaranje Republike Srpske i ključne događaje iz njene istorije. Kako se može očekivati od budućih naraštaja da brane opstanak Republike Srpske ako o njoj, odnosno o žrtvama koje su pale za nju, ne znaju dovoljno? Ili ako svijest o njoj bude formirana na osnovu uporne propagande njenih ratnih i mirnodopskih neprijatelja? Pitanje nastavnih planova i programa iz istorije, odnosno udžbenika koji na osnovu njih nastaju, jedno je od ključnih pitanja ratova sjećanja u bivšoj Bosni i Hercegovini. Republika Srpska i njene institucije moraju naći odgovarajuće rješenje za postojeće izazove.

TRIFKO ĆOROVIĆ /SRPSKO KOLO BROJ 19 – JUN 2017.

 

RAZVIJENE ZEMLJE UČE IZ PROŠLOSTI


Pošto ste svoje doktorske studije i postdoktorsko usavršavanje završili u inostranstvu, možete li nam reći kakva je razlika, odnosno sličnost, baviti se istorijom u inostranstvu i u otadžbini?

– Po završenim postdiplomskim studijama i odbranjenoj magistarskoj tezi na Univerzitetu u Banjaluci 2004, proveo sam čitavu narednu akademsku godinu u Sjedinjenim Američkim Državama. Boravio sam devet mjeseci 2004–2005. na Univerzitetu Merilenda, gdje sam imao status gostujućeg naučnika, a zatim sam stažirao dva mjeseca u Kongresnoj biblioteci u Vašingtonu. Po povratku u Republiku Srpsku uslijedio je period traganja za mogućnošću da upišem doktorske studije u inostranstvu. Nakon nekoliko neuspješnih pokušaja, želja mi se ostvarila tek 2009, kad sam primljen na doktorske studije Univerziteta u San Marinu, koje sam okončao odbranom doktorske disertacije 2012. Još uvijek nisam mogao da se smirim, pa sam proveo pet mjeseci 2013–2014. na Univerzitetu u Stokholmu, gdje sam imao status gostujućeg naučnika, a radilo se, suštinski, o postdoktorskom usavršavanju. Moje cjelokupno međunarodno iskustvo uvjerilo me da je u SAD i zapadnoj Evropi učešće istoričara u važnim društvenim raspravama nezaobilazno, a opšte prihvaćeno mišljenje podrazumijeva da država koja teži napretku, stalno mora gledati i u nazad, da na osnovu istorijskog iskustva lakše određuje smjer i dinamiku sopstvenog razvoja. U tim sredinama položaj istorije u obrazovnom sistemu, kao i u društvu u cjelini, dobija sve veći značaj, a kod nas, po zahtjevima i preporukama koje su uglavnom dolazile upravo iz tih sredina, istorija je u osnovnom i srednjem obrazovanju svedena na praktično marginalan predmet. U zapadnim zemljama, s obzirom na tamošnji životni standard, uspješan istoričar ne mora da se brine za sopstvenu budućnost, jer je država glavni finansijer i korisnik usluga istoričara. Naučni instituti ostvaruju brojne istorijske projekte, a ako se ima u vidu da je Institut za istoriju u Banjaluci, kao jedini u Republici Srpskoj, ugašen 2010, nakon trideset godina postojanja, onda je jasno u kakvom se stanju nalazimo.

 

Površno pisanje stranaca o Srebrenici


U jednom od svojih radova pisali ste o pogledima istoričara i publicista sa Zapada o dešavanjima vezanim za Srebrenicu. Do kakvih ste zaključaka došli?

– Početak razbijanja jugoslovenske države 1991. godine i tragični događaji koji su obilježili gotovo čitavu posljednju deceniju 20. vijeka doveli su na Zapadu do pojačanog interesovanja za Srbe i Balkan, što je imalo za posljedicu objavljivanje nekoliko hiljada istoriografskih i publicističkih radova. Pokušao sam da ukažem na zapažanja o Srebrenici onih zapadnih istoričara i publicista čije su mi knjige bile dostupne. Dakle, radi se o djelimičnoj analizi dvadeset knjiga objavljenih na engleskom jeziku od 1996. do 2004. godine. Teško se oteti utisku da je veća vrijednost tih radova u mogućnosti proučavanja političkih stavova njihovih autora i društvene klime vremena u kojem su objavljeni, nego u mogućnosti proučavanja samih događaja o kojima su njihovi autori pisali. Ogromnu većinu radova karakterišu predubjeđenja njihovih autora, površnost i krajnje pojednostavljen i nekritički pristup složenim istorijskim procesima i pojavama. Nema sumnje da su neki radovi politički i finansijski motivisani, dok je jedan broj autora, vjerovatno bez loše namjere, naprosto podlegao opštoj društvenoj klimi i snažnoj medijskoj propagandi. Čitav niz autora knjiga o Srbima, razbijanju Jugoslavije i slučaju Srebrenica ugledni su profesori, koji svojim studentima i doktorantima prenose svoja viđenja dešavanja u bivšoj Jugoslaviji u posljednjoj deceniji 20. vijeka, a na takvim univerzitetima školuju se budući istoričari, sociolozi, politikolozi, novinari, parlamentarci, diplomate i drugi vladini službenici. To nedvosmisleno govori koliko su teške i dugoročne posljedice medijske satanizacije Srba iz posljednje decenije 20. vijeka, što predstavlja poseban vid stradanja Srba u tom periodu.



 

STEPINAC I NDH


Kako biste ocjenili lik i djelo Alojzija Stepinca?

– Zagrebački nadbiskup Alojzije Stepinac stavio se 1936. u službu ustaškog pokreta pod vođstvom Ante Pavelića u italijanskom egzilu. Stepinac je pozdravio proglašenje Nezavisne Države Hrvatske 1941. i pozvao rimokatoličko sveštenstvo da se stavi u službu mlade hrvatske države. I pored ogromnog autoriteta koji je imao kod hrvatskog naroda, tokom rata nije učinio ništa da spriječi totalni genocid nad srpskim narodom u NDH. Činjenica da je proglašen blaženim i da postoje ozbiljne namjere da bude proglašen i svetim, jasno govore da u savremoj Hrvatskoj postoji blagonaklon stav prema liku i djelu Alojzija Stepinca, ali i prema politici države koju je Stepinac podržao.

Nema komentara

Napišite komentar