dr Milorad Vukanović: Niko nema pravo da svojata Dubrovnik!

Istorija Dubrovnika prepuna je Srba koji su ostavili značajan trag, kako za grad Dubrovnik tako i za srpsku kulturnu baštinu. Jedan od njih je i dr Milorad Vukanović.

Od zadnje decenije dvadesetog vijeka pa do današnjih dana Vukanović se na više načina kontinuirano bavi životom Srba u Dubrovniku. Od osnivanja Vijeća srpske nacionalne manjine u Dubrovniku 2007. godine nalazi se na njegovom čelu, a kao doktor istorijskih nauka, decenijama se bavi izučavanjem lokalne istorije, kojoj su nemjerljiv značaj dali Srbi.

Dučićeva misao „kad ne bi postojala laička reč poštenje, koja sadrži u sebi sve čovekove vrline, onda bi trebalo na prvom mestu staviti učtivost” najbolje bi mogla da opiše gospara Milorada, koji se u teškom i zlu vremenu potrudio da časno sačuva srpsko ime u Dubrovniku. U ovom gradu završio je Gimnaziju pedagoškog smjera, da bi na Filozofskom fakultetu Zagrebačkog sveučilišta u Zadru diplomirao istoriju i filozofiju. Na istom fakultetu je magistrirao, a kasnije i doktorirao u Banjaluci.

Njegovi đaci opisali bi ga po Zmajevoj krilatici „nije znanje znanje znati, već je znanje znanje dati”. Radio je u srednjim školama i Pomorskom fakultetu u Dubrovniku i Splitu. Nerado govori o činjenici da je kao Srbin od riječi i ugleda ostao bez zaposlenja 1991. godine. Sticanjem starosnog uslova sa navršenih 67 godina ostvario je pravo na penziju. Mada zvanično penzioner, dr Milorad Vukanović nikad nije prestajao da se bavi izučavanjem istorije Dubrovnika.

– Govoriti o Srbima u ovom gradu znači govoriti o cjelokupnoj povijesti Dubrovnika. Bolje bi bilo da govorimo o građanima ovog grada, njihovoj kulturi, skladu življenja i uljuđenosti kroz vijekovnu istoriju Dubrovnika. Podjela dubrovačke povijesti u četiri doba: vizantijsko, mletačko, ugarsko i tursko nije opravdana, ni naučno utemeljena, jer ti protektorati nisu određivali vanjsku ni unutarnju politiku Dubrovnika.

Grb Dubrovnika na vratima palače Sponza (Foto: Trifko Ćorović)

  • Koji su to događaji koji određuju politiku Dubrovačke republike?

– Po mom mišljenju, tri su faze dubrovačke istorije, i to: vizantijsko gospodstvo, od nastanka Dubrovnika do 1205. godine, mletačka supermacija, od 1205. do 1358, i samosvjestnost Republike 1358–1808. godine.

  • Možete li malo detaljnije pojasniti?

– Navedene epohe sastoje se od doseljavanja Slavena do pohoda dužda Petra Orseola II, to jest do 1.000. godine. Slaveni iz zaleđa tada se masovnije naseljavaju gradsko područje – Prijeko. Mlečići 1205. godine sklapaju Ugovor s Dubrovčanima po kojem vrhovna vlast prelazi na dužda, kojeg zastupa namjesnik knez u Dubrovniku. Dubrovačko zakonodavstvo ozvaničeno je 1272. godine. Dubrovačka vlastela nakon potpisivanja Višegradskog ugovora 1358. godine preuzima vlast u svoje ruke. Tako prestaje miješanje Mlečana, a Dubrovniku ima sve atribute državnosti.

Od 1358. do 1806. godine traje period velikog napretka Dubrovnika koji u svakom pogledu ima državničku osnovu i postaje velika pomorska sila. Od 1454. do 1570. nastavljeno je vrijeme procvata Dubrovačke republike. Nakon toga Dubrovčani su u velikim sukobima s Mlečićima i Turcima. Kulminacija je uslijedila 1602. godine, kada je zbog zapostavljanja stanovništva od strane Republike uslijedila Lastovska buna. U tom razdoblju razvija se dubrovačka književnost, u kojoj značajno mjesto ima Gundulić.

Za spomenik Ivanu Đivu Gunduliću koji je otkriven 1893. godine u Dubrovniku cijela Srbija je skupljala novac, a SANU ga je uvrstila među 100 najznamenitijih Srba (Foto: Trifko Ćorović)

Veliki zemljotres 1667. godine nanio je velika razaranja Dubrovniku. Karlovački ugovorom iz 1699. godine, kao i Požarevačkim ugovorom iz 1718. godine Dubrovčani prave pakt sa Turcima. Sklapaju i trgovački ugovor sa Francuskom, ali tamošnja revolucija u razdoblju 1793. do 1806. godine ostavlja veliki odjek u Republici. Na Dubrovnik je uticala i Hercegovača buna protiv Turaka. I tada se Dubrovnik oslanjao na svoje zaleđe i slao značajnu pomoć ustanicima.

  • Kakva je situacija u Dubrovniku uoči Prvog svjetskog rata?

– Prije Prvog svjetskog rata Srbi pravoslavci sa Srbima katolicima činili su veliku društvenu građansku cjelinu, tako da se na opštinskoj zgradi uvijek vijorila i srpska zastava. Glavnu riječ vodili su Srbi sa nacionalnim Hrvatima. Srbi su nacionalno napredni. Imali su dosta bogatstva, materijalnog i duhovnog: Srpska pravoslavna opština; srpske škole, u kojima se njegovao srpski kulturni napredak; srpsku Maticu, kojom se širila pismenost i srpska knjiga; Srpsku zoru, koja je prosvjetno i nacionalno podizala srpski podmladak; Srpsku banku, koja je novčano pomagala srpske trgovce i privredne ustanove; Savez privrednih zadruga na Primorju, za privredno i ekonomsko podizanje Srba. Od svega navedenog, od 1941. ostala je samo Srpska pravoslavna opština.

Srpska pravoslavna crkva sv. Blagovještenja izgrađena je u dubrovačkom starom gradskom jezgru 1877. godine, u ulici Od puča 8, na ruševinama starih palata dubrovačke vlastele (FOTO: TRIFKO ĆOROVIĆ)

  • Često se mogu čuti teze o Dubrovniku kao o srpskom gradu. Da li su takve teze naučno utemeljene?

– Teze za Dubrovnik da je srpski grad nisu naučno utemeljene. Dubrovnik ima svoju prošlost, hiljadugodišnju samostalnost, kulturu i slobodu, i zbog toga nema osnove da ga bilo ko svojata. Dubrovnik je svjetski otvoreni grad. Sve što postoji u materijalnom i duhovnom pogledu pripada Dubrovčanima kroz prošlost, sadašnjost i budućnost. Treba otvoreno reći da je Dubrovnik na takvom geografskom mjestu i baštini kulturu s istoka i zapada, i to je vidljivo na svakom koraku. Građa bogatog Državnog arhiva svjedoči da su Dubrovčani imali dobre poslovne odnose s Bosnom, Srbijom i Turskom, a isto tako s prekomorskim zemljama. Prvi dubrovački konzul s Balkana preminuo je 1280.  godine u Beogradu, a prvi dubrovački konzul je od 1768. u Zagrebu. Slaveniziranje Dubrovnika je u kontinuitetu od 1272, kada se spaja slavenski teritorij Prijeko sa romanskim gradskim naseljem.

Knjiga „Gospar Mato Gracić“ autora Saše Nedeljkovića i Predraga Savića izazvala je veliko interesovanje javnosti

  • Nedavno objavljena knjiga o gosparu Matu Graciću aktuelizirala je pitanje pokreta Srba rimokatolika u Dubrovniku.  Da li se Srbi rimokatolici danas uopšte pominju u Dubrovniku?

– Mislim, i u to sam naučno ubijeđen, da nije utemeljeno govoriti o nastanku pokreta Srba rimokatolika. Sve se to povezuje s nastankom grada iako nacije kao velike sociološke grupe nastaju u 18. i 19. vijeku. Možemo govoriti o plemenima, narodima i nacijama, kao i Romejcima, Ilirima, Romanima, Slavenima na ovim prostorima. Okosnicu Srba rimokatolika čine patricijske porodice, koje postepeno izumiru, i to najčešće zbog odluke donesene prilikom Napoleonove okupacije 1806– 1815. Dubrovnika da se neće ženiti, ni imati poroda. Tako su nestajale čuvene porodice: Pucić, Bunić, Gučetić, Getaldić, Natalić, Gracić, Gundulić, Kabožić, Ohmučević i mnogi drugi. Danas se Srbi rimokatolici gotovo ne pominju u pozitivnom smislu. Neki naučnici smatraju da je to bilo pomodarstvo naručeno iz Beograda, a drugi da je to čista zabluda tih ljudi koji su se deklarisali Srbima. Jedna i druga teza nemaju nikakve naučne osnove jer polaze od toga da je to samo jedan pokret, a nikako permanentni razvoj Dubrovnika i gradskog stanovništva, koje odvaja vjeru od nacije.

  • Među dubrovačkim trgovcima bio je i veliki broj Srba. Kakva je njihova sudbina?

– Za vrijeme Prvog i Drugog svjetskog rata srpski trgovci su zatvarani ili internirani, a njihova imovina je propala. Firme koje rade svojim kapitalom i koje su imale državne koncesije morale su zapošljavati strane radnike, nikako Srbe. Dovođeni su stranci koji su se vremenom asimilirali. Uz njihovu pomoć priređivane su demonstracije protiv Srba, kralja i države.

  • Kako se na Srbe rimokatolike gledalo u zajedničkoj državi?

– Zapostavljanje Srba rimokatolika nastavljeno je u Jugoslaviji što svjedoči i Milijunaška afera. Tada su upravo Srbi rimokatolici, pripadnici Odbora za ujedinjenje u Kraljevinu Srba, Hrvata i Slovenaca, optuženi i kompromitovani da su oduzeli sefove blagajne austrijske vojske u povlačenju. To je bila laž. Pero Čingrija piše sinu Melku: „Dragi Melko, sasvim sam zbunjen da i Beograd nastavlja hapsiti i progoniti one građane koji su izričito bili za stvaranje zajedničke države.”

This is box title

PERO I MELKO ČINGRIJA – Otac Hrvat, sin član Srpske radikalne stranke


Kad govorimo o Srbima katolicima u Dubrovniku, možemo reći da je riječ o jednom trajnom procesu, a nikako o nekakvom pokretu. Imamo primjere u kojima su se članovi iste porodice drugačije izjašnjavali. Pero Čingrija nije bio Srbin katolik, ali je njegov sin Melko bio član Srpske radikalne stranke.

RODNA KUĆA NA STRADUNU: Vojnovići su u Dubrovnik stigli iz Užica (FOTO: TRIFKO ĆOROVIĆ)

Ivo Vojnović izjašnjavao se kao Dubrovčanin, dok se njegov brat Lujo isključivo izjašnjavao kao Srbin, a njihova rođena sestra – Hrvatica. Njihov otac zvao se  Kostantin – Kosto. Njihova majka Marija Seragli bila je Italijanka. Njen djed Ivo je bio konzul u Dubrovniku, pa je jednom sinu dala ime po njemu. Počastila je i oca Luja po kome je drugi sin dobio ime. Inače, poznato je da su Vojnovići iz okoline Užica najprije došli u Zeleniku, a potom  se skrasili u Dubrovniku.

  • Kolike je bilo srpskih žrtava između dva rata?

– Za dubrovačke Srbe veoma je ilustrativna sudbina sekretara Matice Srpske u Dubrovniku dr  Frana Kulišića koji je, nakon mučenja, preminuo 18. oktobra 1915. godine u internaciji u Volfsegu, u Austriji. Biološki gledano gubici Srba u Prvom i između dva svjetska rata bili su vrlo teški, ali to nije bila najgora posljedica. Možemo zaključiti da su Srbi mnogo više stradali u finansijskoj i psihološkoj sferi zbog posljedica progona u vrijeme rata. Srpske stranke iz vremena Austrougarske prihvataju jugoslovenske programe. Predratna srpska društva, časopisi i druge institucije po pravilu se ne obnavljaju, a ako se i obnavljaju, imaju jugoslovensku koncepciju. Na drugoj strani, hrvatske stranke ostale su pri svojim prikrivrenim programima i koncepcijama. Prisutan je predratni dogovor Josipa Štadlera, nadbiskupa vrhbosanskog, sa Ivom Pilarom i Isom Kršnjavim da se Čista stranka prava transformira u pokret s programom stvaranja Hrvatske od Istre do Drine.

  • Da li bi Vijeće srpske nacionalne manjine u Dubrovniku moglo upriličiti neku priredbu posvećenu Srbima rimokatolicima? 

– Niko nam to ne brani, ali bilo kakav oblik priredbe o bilo kom Srbinu rimokatoliku u Dubrovnikuto bio bi omalovažavan od strane konzervativaca.

Pravoslavno groblje na Boninovu je od 2005. godine pod zaštitom Uneska (FOTO: Trifko Ćorović)

  • U svom doktoratu bavili ste se pravoslavnim grobljem na Boninovu. Da li je to jedino pravoslavno groblje u Dubrovniku?

– Postojao je jedan dio u Katoličkom groblju u Cavtatu, ali tu nije niko sahranjen od pravoslavnih. Tu je i Crkvina – groblje u Pridvorju u Konavlima, groblje na Posatu (posat = prokopan jendek-kanal iza zidina, put iza grada), na padinama Srđa na zemljištu Čingrije i Sivrića, Knežica kod Komolca, Slano na zemljištu Antuna Barbića. Zemljište za glavno groblje na Boninovu kupljeno je od kontese Elene Pucić Sorkočević. Groblje je osveštano 1837. godine. Prvi sahranjen pokojnik bio je Aleksa Škero. Groblje je u potpunosti uređeno 1892. godine. Tada je sagrađena i kosturnica. Groblje ima 428 grobnica. Pored toga nalazi se i dio groblja za sahranjivanje u zemlju i dio groblja za djecu. Groblje je do 1962. godine bilo vlasništvo Srpske pravoslavne opštine u Dubrovniku, a od te godine vlasnik je lokalno Pogrebno-komunalno preduzeće Dubrovnik. Groblje je od 2005. godine pod Uneskovom zaštitom. Na pravoslavnom groblju Boninovo ima puno lijepih i značajnih grobnica.

Srpski pisac Milovan Glišić došao je u Dubrovnik da se liječi od tuberkuloze i tu je zauvijek ostao (Foto: Trifko Ćorović)

Tu počivaju pisac Milovan Glišić, akademik SANU Jorjo Tadić, vojni sveštenik sa Solunskog fronta Risto Šuković, i mnogi drugi. Zanimljiva je činjenica da je 1828. godine bilo odlučeno da se pravoslavno groblje napravi na parku Gradac. O tome i danas svjedoče ostaci stare vizantijske crkve (luk pored fontane i gleda prema parkingu – moru), ali austrijske vlast to nisu dozvolile.

Akademik SANU prof. dr Jorjo Tadić (1899-1969) smatran je najvećim poznavalaocem Dubrovačkog arhiva (FOTO: Trifko Ćorović)

  • Vaš doktorat bavi se i pitanjem srpskih organizacija i škola u Dubrovniku. Možete li nam nešto više reći o tome?

– Srbi katolici i Srbi pravoslavni aktivno su sarađivali u pogledu kulture – umjetnosti, privrede, zabava, informisanja. Rezultati takve saradnju su srpska društva: Narodna štionica, osnovana 1863. godine, Dubrovačko srpsko pjevačko društvo Sloga, 1874, Zadruga Srpkinja Dubrovkinja 1887, Dubrovačko radničko društvo 1874, Dubrovačka građanska muzika 1878, List Dubrovnik 1892, Srpska dubrovačka štamparija 1892, Srpsko sokolsko društvo Dušan Silni 1907, Privredno- kulturno prosvjetno društvo, Matica srpska 1909, Dubrovačka srpska akademska omladina 1900, Srpska zora1901, Srpska štedionica, Srpska zadruga. Književnik i reformator srpskog pisma Sava Mrkalj, kaluđer iz Gomirja, boravio je 1820. u Dubrovniku i podučavao srpsku djecu. On je prvi srpski učitelj u Dubrovniku, a drugi je Jovo Vladislav Mrzikić. Đorđe Nikolajević je početkom 1830. godine otvorio Srpsku škola, koja je zabranjena. Srpska muška škola s pravom javnog postojanja otvorena je 1848. godine, a Srpska ženska osnovna škola Božo Bošković otvorena je 1879. godine.

OVDJE JE SVETI SAVA OSNOVAO EPARHIJU ZHiP: Današnji izgled rimokatoličkog hrama Gospe od Lužina na mjestu nekadašnjeg pravoslavnog manastira Bogorodice Stonske (Autor: Quahadi Añtó 14:06, 30 September 2014 (UTC) – Sopstveno delo, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=35796772)

  • U godini kada se obilježava 800 godina Eparhije ZHIP gotovo da se i ne pominje činjenica da ju je Sveti Sava osnovao u Stonu na Pelješcu.

– Brat kralja Stefana Prvovjenčanog, arhimandrit Sava postao je prvi srpski arhiepiskop. On je izvršio organizovanje srpskih episkopija 1220. u granicama srpske države. Osim Arhiepiskopije u Žiči, srpska je crkva organizovana u 10 episkopija: Zetska, Raška, Hvostanska, Humska, Toplička, Budimljanska, Dabarska, Moravička, Lipljanska, Prizrenska. Od polovine 13. vijeka sjedište Arhiepiskopije je iz Žiče premješteno u Peć. Središte Humske episkopije je iz Stona premješteno u Polimlje Manastir Sv. Apostola.

  • Postoji li neki zvaničan podatak koji bi mogao da prikaže realnu sliku o broju pokatoličenih Srba?

– Taj broj nije poznat, ali postoji podatak da je veliki broj Srpkinja i Srba predalo zahtjev za prelaz na katoličku vjeru u vrijeme ustaške vlasti u Dubrovniku. O katoličenju je pisao i Dubrovački vjesnik pod naslovom Kad Vaso postane Vlaho. Treba napomenuti da su u vrijeme NDH neki rimokatolici predavali zahtjeve za promjenu imena u imena ustaških vođa.

Ikonostas crkve Sv. Blagovještenja (FOTO: TRIFKO ĆOROVIĆ)

  • Kolika je vrijednost i značaj Muzeja ikona SPC u Dubrovniku?

– Prvi put izložba ikona postavljena je 2. decembra 1888. godine u prostorijama Srpske škole u Dubrovniku. Nakon nekoliko neskrivenih pokušaja oduzimanja prostora namjenjenog Muzeju ikona, napokon je uslijedilo službeno odobrenje 21. novembra 1953. godine od strane Narodne Republike Hrvatske, Narodnog odbora Grada Dubrovnika, Odjela za prosvjetu i kulturu. Zbirka ikona i portreta i danas je u kući Bonda (kuća je iz 16. vijeka, jedna je od najljepših palača u gradu). Tu su kuću kupili Srbi 1907. godine, a ona se nalazi u Ulici od Puča br. 8. Na drugom spratu palače u tri prostorije nalazi se pet blokova vitrina, pet velikih ormana. Sve je puno spisa, knjiga, arhivske građe, kao i ikona na postoljima i zidovima koje su numerisane  od rednog broja 1 do 113. Datiraju od 15. do 18. vijeka i potiču iz različitih slikarskih škola: bokokotorske, dubrovačke, ruske, grčke, italovizantijske i italokritske. U muzeju se čuva i devet portreta dubrovačkih dobrotvora koje je naslikao Vlaho Bukovac. Tu se nalazi i kopija Miroslavljevog jevanđelja s kraja 12. vijeka.

NEKAD JE ĆIRILICA BILA ISPRED LATINICE: Srpska Dubrovačka štamparija je štampala list Srđ za koji su, između ostalih pisali Jovan Dučić, Aleksa Šantić, Svetozar Ćorović….

  • Koliki je trag ćirilica ostavila u Dubrovniku i kakav je njen položaj danas?

– Ćirilica je bila stalno prisutna u Dubrovniku. To svjedoči i ogromai broj ćiriličnih pisama i povelja u Arhivu. Ćirilica je upotrebljavana i u doba Republike kada je službeni jezik bio latinski i italijanski. Ćirilično pismo zabranjeno je 1941. godine, a od 1992. godine ne uči se u školama. dva ćirilična slova: R. Š. uklonjena su 2006. godine sa praga kuće Riste Šukovića. Ta kuća je dio današnjeg hotela Belvi, a slova su bila na pragu vrata balkona koji gleda na Ulicu Iva Vojnovića. Knjige ćiriličnih naslova danas je nemoguće vidjeti u izlozima.

Ćirilični natpis danas se može vidjeti samo na zidu ispred ulaza u sjedište SPCO u Dubrovniku u Ulici od Puča broj 8 (Foto: TRIFKO ĆOROVIĆ)

  • Kakav je položaj današnjih Srba u Dubrovniku?

– Položaj Srba danas je prema Ustavu i Ustavnom zakonu takav kakav jest. To podrazumijeva da imamo srpska vijeća Grada Dubrovnika i Županije dubrovačko-neretvanske. Što se ukupnog broja Srba tiče, on se vidi prema popisu stanovništva. Taj procenat je daleko manji od 30% koliko je bilo prije 1991. godine. Zastupljenost Srba u pravosuđu i policiji, gradskoj i županijskoj upravi i samoupravi nije odraz popisa stanovništva. Odnos većine prema nacionalnim manjinama je temelj pravednosti, sigurnosti i ukupnog mira. Kultura proteklog rata još uvijek je dominantna nad kulturom mira, a to nije dobro. Mi Srbi nismo vidjeli i ne vidimo smisao u ratnim strahotama i stradanjima. Politika oživljavanja klerofašizma i vođenje rata u miru vodi u suicid protiv sebe i vlastitog društva i odnosi se na sve one koji oživljavaju negativnu prošlost.

  • Primjetna je ekspanzija sezonskih radnika iz Trebinja. Doprinosi li to smanjenju tenzija između dva komšijska grada?

– Lijepo je vidjeti da je došlo do prihvaćanje radnika iz drugih sredina, a posebno iz Republike Srpske. To je neminovnost, jer se radnici iz okoline Trebinja izvrsno snalaze u Dubrovniku. Nekada se išlo i pješke, a vijekovima je saradnja ova dva grada bila na zavidnoj razini. Duboko sam uvjeren da će u budućnosti saradnja Dubrovnika i Trebinja biti u nagloj uzlaznoj liniji.

  • Kakav je odnos lokalne vlasti prema VSNM?

– Naša srpska manjinska vijeća imaju 25 vijećnika srpske nacionalne manjine Županije Dubrovačko-neretvanske i 15 vijećnika Grada. Dobijamo redovno informacije sadržaja rada lokalne uprave i samouprave Grada i Županije. Nailazimo na dobru saradnju u svakom pogledu rješavanja tekućih pitanja. Uticaj VSNM bio bi i veći, ali prilikom provođenja glasanja na lokalnom i republičkom nivou postoje nacionalne i gradske liste. To predstavlja problem jer Srbi sa pravom glasa često glasaju za gradsku, a ne za nacionalnu listu.

Trifko Ćorović
Preuzeto sa:
slobodnahercegovina.com

Nema komentara

Napišite komentar