Kiković: Sandžaci su prošlost i recidivi turske okupacije

Saopštenje za javnost Srpske narodne odbrane Vasojevića i Limske doline Berane

 Poštovani građani,

Srpska narodna odbrana Vasojevića i Limske doline Berane obavještava javnost da je Stranka pravde i pomirenja koja je filijala stranke narodnog poslanika u Skupštini Srbije Muamera Zukorluća, tri dana nekažnjeno i za sada bez posledica provocirala pravoslavni živalj u Beranama, čestitajući im  nekakav Dan Sandžaka 20. novembar.

Mi u Srpska narodna odbrana Vasojevića nebi se  preko medija oglašavali da se nije na bilbordima oglasila nekakva Stranka pravde i pomirenja koja svim stanovnicima nekakvog Sandžaka” čestita Dan tog istog Sandžaka. Iz ovih škrabopisa ovi neobaviješteni ostaci sandžakbegovata priželjkuju ” nekakve sandžake ”,e gospodo sandžaci su nestali prije sto i više godina sa odlaskom turskog okupatora i oni su izumrli. Ali treba znati da ”Sandžaci  bili samo administrativne jedinice kojima su upravljali sandžakbegovi sa vojnim plijenom, dobivši od sultana sandžak, tj. zastavu kao simbol vlasti i komandovanja vojskom sandžaka.

   Na prostoru nekadašnjih srpskih i jugoslovenskih zemalja s najbližim okruženjem krajem 17. vijeka bilo je 25 sandžaka. Novopazarski je osnovan oko 1790. godine, s Novim Pazarom kao administrativnim sjedištem, iako su sandžakbegovi i kasnije kajmakami najčešće boravili u Sjenici.

 Ovaj sandžak je tri puta ukidan. Prvi put 1817. Vilajetskim zakonom ponovo je formiran 1865. a u njegov sastav ušle su kaze (srezovi) Novi Pazar, Sjenica (sjedište sandžakbega), Nova Varoš, Prijepolje, Priboj, Pljevlja, Bijelo Polje, Berane, Rožaje i Plav sa Gusinjem. Međutim, taj Novopazarski sandžak postojao je samo 14 godina, jer su ubrzo iz njega izdvojene kaze Rožaje i Plav sa Gusinjem i pripojene Pećkom sandžaku, a nešto kasnije izdvojena je i kaza Novi Pazar i priključena Prištinskom sandžaku. Ovaj sandžak imao je rang okruga, kao i svi ostali u Turskoj imperiji tog vremena. U Turskoj su sandžaci ukinuti 1921. godine, i to ime se više nigdje nije zadržalo, osim kod nas.

 Pošto se Novopazarski sandžak nalazio u okviru Bosanskog vilajeta, Austrougarska je 1878. zahtjevala i njegovu okupaciju da bi spriječila stvaranje zajedničke granice Srbije i Crne Gore ili eventualno njihovo ujedinjenje. Taj prostor Beču je bio potreban i kao koridor za njegovu dalju penetraciju prema Egejskom moru (Solun). Velikom političko-diplomatskom aktivnošću to je djelimično spreiječeno, pa je Austrougarska sa svojom vojskom 1879. zaposjela samo Pljevlja, Priboj i Prijepolje. Sljedeće, 1880. godine Porta je od tog područja organizovala Pljevaljski sandžak, pa je u tom dijelu Stare Raške nastao period dvovlašća do aneksije Bosne i Hercegovine 1908. i povlačenja austrougarskih trupa iz pomenutih gradova.

Prema tome, Sjenički i Pljevaljski sandžak bili su fragmentirani ostaci nekadašnjeg Novopazarskog sandžaka, iako se taj prostor nominalno i dalje tako nazivao. Kasnije se ustalilo samo ime Sandžak, u smislu neke posebne teritorije u odnosu na okruženje. To se činilo u diplomatskim krugovima Austrougarske, Turske i NJemačke, jer je ovo područje bilo veoma pogodno za političke i diplomatske manipulacije, posebno sa njegovim muslimanskim stanovništvom, stvarajući mu iluziju o nekom povratku na „staro”, predstavljajući se kao oslobodioci od „omražene srpske i crnogorske okupacije”. Recidivi tih političko-diplomatskih manipulacija prisutni su i danas, iako je muslimanska većina samo u Novom Pazaru, Sjenici i Tutinu u dijelu koji pripada Srbiji, dok je u dijelu koji se nalazi u okviru Crne Gore to slučaj u nekadašnjim kazama Berane, Rožaje i Plav. Zato nije čudno da srpsko pravoslavno stanovništvo insistira na imenu Raška oblast, koje je nastalo pre skoro 100 godina. Muslimani Bošnjaci insistiraju na turskom imenu Sandžak, računajući na veću političku i ekonomsku podršku Turske koja se sve više vraća na Balkan, uz aminovanje nekih njenih natovskih saveznika.

Ipak, najstarije i, po našem ubjeđenju, najadekvatnije ime ovog prostora jeste Stara Raška, koja je bila embrion srpske srednjovjekovne nemanjićke države i duhovnosti, koju su Turci Osmanlije definitivno uključili u svoju državnu teritoriju polovinom 15. vijeka. To ime Regnum Rasciae bilo je prisutno u izvorima zapadne provenijencije sve do početka 20. vijeka. Doduše, Stara Raška je širi pojam od Raške oblasti i Novopazarskog sandžaka, ali je istorijski utemeljen i ne bi trebalo da to ikome smeta, jer smo na ovom prostoru manje-više svi autohtoni i svi ravnopravni…”

 Stari Ras,moramo podsjetiti tvorce čestitke dana ”sandžaka” je  središte srednjovjekovne srpske države i kolijevka srpske kulture i duhovnosti, tokom osmanske uprave postalo je centralna oblast druge vjere i civilizacije koja je ovom predjelu dala novo ime – prvo formalno, kao Novopazarski sandžak zatim kolokvijalno samo Sandžak, a sada čak sa težnjom da ovaj naziv preraste u zvanično teritorijalno određenje na putu ka autonomiji ove oblasti i daljim aspiracijama (ne daj bože, ka otcepljenju).

      Postavlja se logično pitanje: po čemu se Novopazarski sandžak izdvaja od drugih administrativno-teritorijalnih jedinica istog zajedničkog imena koje su postojale u našim krajevima i uopšte, i kako je došlo do toga da opšti naziv sandžak (osnovno značenje: zastava; oblast pod upravom sandžakbega), kojih je ukupno na teritoriji osmanske države bilo između 150 i 400 (broj je tokom vremena varirao) samo u Srbiji nominalno opstane kao toponim?!

Doduše, sa istoriografske tačke gledišta, ako pogledamo nazive svih sandžaka koji su postojali na teritoriji današnje Srbije, pa i nekadašnje Jugoslavije, videćemo da oni kao osnovno određenje nose imena srpskih prestonih gradova – Prizrenski; Skopski; Niški; Pećki; Kruševački; Smederevski…

     Za razliku od njih, umjesto starog Rasa i Trgovišta, centralnu tačku nekadašnjeg Novopazarskog sandžaka, iako takođe baštinika autohtonog srpskog prostora, čini grad Novi Pazar, koji je osnovao Isa-beg Ishaković, jedan od najvećih turskih vojskovođa u 15. vijeku.

     Poznata je stvar da je srednjovjekovna paška država bila značajna tranzitna oblast za dubrovačke trgovce i da je u vrijeme prodora Turaka, u Trgovištu postojala dubrovačka kolonija. Osnivanjem Novog Pazara na ušću Jošanice u Rašku, a na lokalitetu koji je ranije bio naseljen, ali bez posebno naglašene važnosti, Osmanlije su prodrle u samo srce nekadašnje srpske države. Ubrzo je Trgovište koje su Turci prozvali Eski Pazar – Stari Pazar počelo da zamire, dok je dobro odabran strateški položaj Novog Pazara, u kombinaciji sa zamahom zanatske privrede, doprinio njegovom razvoju i naseljavanju.

Dakle, pojam sandžaka kao institucije osvajačke osmanske vlasti stupa u naš etnički i državni prostor praktično istovremeno sa osnivanjem Novog Pazara. Doduše, sam Novapazarski sandžak formiran je tek 1790, a tokom postojanja, u procesu administrativnih reorganizacija turske carevine, do 1902. godine kada je konačno trajno ukinut, tri puta je bivao rasformiran i ponovo uspostavljan. To praktično znači da mimo njegovog aktivnog i funkcionalnog života, danas bjeleži duže virtuelno trajanje u našem verbalnom svijetu.

Dok su se oblasti ostalih sandžaka po njihovom nestanku sa istorijske scene i kraju osmanske uprave, jednostavnim izostavljanjem odrednice sandžak, vratili svojim prvobitnim nazivima, Novopazarski sandžak bez ikakve asocijativne kopče i povezanosti sa ranijom srpskom srednjovjekovnom mjesnom nomenklaturom ostao u našoj upotrebi samo kao „Sandžak”.

     Dakle, za upotrebu turske imenice sandžak kao toponima, što je pojava bez presedana na teritoriji ukupnog nekadašnjeg Osmanskog carstva, a što neki sada zdušno žele da kapitalizuju, može se naći razlog, ali ne i opravdanje.

Naša je obaveza da se odupremo neodgovornoj inerciji i kolijevci srpske državotvorne tradicije i duhovnosti u potpunosti vratimo njeno jedino izvorno određenje – raška oblast. Dok drugi bez ikakvog istorijsko-činjeničnog uporišta svojataju ono što je naše, mi samo treba da poštujemo i pamtimo svoje.-kaže se na kraju saopštenja koje je potpisao istoričar Goran  Kiković, predsjednik Srpske narodne odbrane Vasojevića i Limske doline iz Berana.

Nema komentara

Napišite komentar