Pet hektara zemlje za srpske dobrovoljce

Istorija srpskog dobrovoljačkog pokreta u Prvom svetskom ratu odvijala se na više kontinenata i u više zemalja. O tome ko su bili i odakle su pristizali dobrovoljci u Prvom svetskom ratu piše dr Milan Micić, istoričar iz Novog Sada, autor knjige „Srpsko dobrovoljačko pitanje u Velikom ratu 1914–1918”, koju su objavili Banatski kulturni centar iz Novog Miloševa i RTS.

Micić naglašava da su iz SAD dolazili dobrovoljci na Solunski front preko kanadskih sabirnih kampova, engleskih i francuskih luka, pa posle obuke u Bizerti, u Tunisu. Iz Rusije posle borbi na Dobrudži 1916. godine, dobrovoljci su 1917–1918. godine dolazili preko Arhangelska, Engleske i Francuske ili preko Sibira, Mandžurije, Dalekog istoka, Koreje, Singapura, Cejlona, Sueckog kanala…

– Do 1941. godine izdato je 43.408 dobrovoljačkih uverenja koja su obuhvatala uglavnom dobrovoljce iz Prvog svetskog rata, ali i jedan broj dobrovoljaca iz Balkanskih i ranijih ratova (1876–76, 1885, bosansko – hercegovačkog ustanka 1875–1878). Ali znatno već broj ljudi je prošao,kao dobrovoljci, kroz redove srpske vojske, posebno u Rusiji. Na početku Velikog rata dobrovoljstvo je bilo sveevropska  pojava, ali se kasnije gasilo i usled ratnog zamora u vojskama zaraćenih strana javljalo se antiratno raspoloženje. Srpski dobrovoljački pokret je specifičan, jer je dobio na masovnosti tek od 1916. godine kada je Srbija bila okupirana i kada je to bio jedini izvor popune srpske vojske – kaže Milan Micić.

Razlikuju li se očekivanja samih dobrovoljaca i političkog vrha?

Srpska vlada u prvoj fazi rata (1914–1915) na dobrovoljački pokret gledala je kao na marginalno pitanje sopstvene politike i ratovanja. Svakako da je dominantan uticaj organizacije „Ujedinjenje ili smrt” u dobrovoljačko- četničkim odredima tokom te dve ratne godine određivao ovaj njen stav. Međutim, posle okupacije Srbije 1915. dobrovoljci Srbi iz Austrougarske,bilo ratni zarobljenici u Italiji i Rusiji ili pečalbari u SAD, postali su jedini izvor dopune srpske vojske. Svakako, dopuna srpske vojske na Solunskom frontu ili angažovanje dobrovoljačke divizije na frontu u Dobrudži 1916. nisu bili samo stvar srpske vlade. Bez finansijske, političke,diplomatske, vojne pomoći saveznika, pre svega Francuza i Rusa, potom Britanaca i Amerikanaca, prikupljanje dobrovoljaca za srpsku vojsku ne bi bilo moguće.

Tokom rata imamo različite dobrovoljačke formacije u srpskoj vojsci. Četnički odredi koji su znatnim delom uništeni tokom borbi 1914. imali su gerilsku funkciju ili su prihvatali najteže borbene zadatke.Dobrovoljački odred majora Vojina Popovića, zvanog Vojvoda Vuk, bio je elitna jedinica srpske vojske koja je 1916. oslobodila Kajmakčalan, a potom rasformirana usled teških gubitaka.Sremski dobrovoljački odred izginuo je 1915. u odbrani Beograda.Prva srpska dobrovoljačka divizija 1916. u borbama na Dobrudži teško je iskrvarila boreći se u okviru rusko-rumunskih trupa. Ime Jugoslovenske divizije 1918. dovoljno je govorilo koja je njoj politička uloga bila namenjena. U ratnim operacijama 1914–1916. dobrovoljačke formacije trošene su na najtežim zadacima.

Da li su dobrovoljci bili i političko oruđe u kasnijem procesu ujedinjenja zajedničke države?

Dobrovoljci srpske vojske u ratu 1914–1918. godine  uglavnom su Srbi austrougarski državljani iz Bosne, Hercegovine, Banata, Bačke, Srema, Baranje, Like, Banije, Korduna, Slavonije, Dalmacije, Crnogorskog Primorja, koji su svojim činom iz ugla austrougarskih vlasti postajali „veleizdajnici“, tj. u slučaju zarobljavanja bili su ubijani, a njihove porodice bile su internirane u austrougarske logore i imovina im je konfiskovana. Masovno dobrovoljstvo Srba iz ondašnje Austrougarske u srpskoj vojsci u Velikom ratu bilo je vrhunac ideje nacionalnog ujedinjenja srpskog naroda.

Niškom deklaracijom iz decembra 1914.srpska vlada objavila je da se bori za ujedinjenje u jedan državni okvir Srba,Hrvata i Slovenaca. Proklamovanjem stvaranja jugoslovenske države, srpski dobrovoljci postali su objekat političkih manipulacija, jer se njihovim činom dobrovoljstva nije samo davao legitimitet želji srpskog naroda iz Austrougarske za ujedinjenje sa Srbijom, već ceo dobrovoljački pokret trebalo je da pokaže pred savezničkim vladama da i hrvatski i slovenački narod želi ujedinjenje u jugoslovensku državu.

Jugoslovenska ideja u Prvom svetskom ratu bila je ideja prisutna u delovima elita srpskog, hrvatskog i slovenačkog naroda, ali ne u masama naroda. Motiv Srba iz Austrougarske za dobrovoljstvo u srpskoj vojsci bila je srpska nacionalna ideja, dok je kod Hrvata i Slovenaca u zarobljeništvu u Rusiji i u pečalbi u SAD postojalo izrazito prohabsburško raspoloženje, pa iz njihovih redova nisu mogli biti aktivirani dobrovoljci za srpsku vojsku.Samo pojedinci iz  hrvatskih i slovenačkih intelektualnih slojeva pristupali su kao dobrovoljci u srpsku vojsku vođeni jugoslovenskom idejom.

Zbog čega su se sukobili Mihajlo Pupin i Paja Radosavljević, profesor psihologije na Stanford univerzitetu, koji su se angažovali oko pozivanja američkih Srba u pokret dobrovoljaca?

Sukob između srpskog saveza „Sloga” na čijem čelu je stajao Mihajlo Pupin i saveza „Srbobran” na čijem čelu je stajao Paja Radosavljević datira u vreme pre Prvog svetskog rata. Među Srbima u SAD  jako je bilo osećanje zavičajne pripadnosti.Savez „Srbobran”Paje Radosavljevića okupljao je Srbe iz Hrvatske,a Milan Pribićević, emisar srpske vlade za prikupljanje dobrovoljaca u SAD takve odnose je zatekao po svom dolasku u SAD 1916. godine.Lične i klanovske podele i sukobi između dva saveza već su bili duboki, i to je otežavalo prikupljanje dobrovoljaca u SAD.

Jesu li dobrovoljci ostajali u Jugoslaviji posle završetka rata, da li su imali privilegije?

Nova jugoslovenska država stvorena 1918. godine bila je sa nesigurnim granicama i množinom stanovništva koja novoj državi nije bila sklona.Srpski dobrovoljci bili su ono osnovno kolonizaciono tkivo koje je nova država u procesu agrarne reforme i kolonizacije naseljavala ka nesigurnim granicama pre svega ka severu (mađarska i rumunska granica) tj. u Banatu, Bačkoj, Sremu, Baranji, Slavoniji i u manjoj meri ka KiM, i Makedoniji, da na tim prostorima budu njeni čuvari i branioci. Sam proces kolonizacije bio je nepotpuno organizovan tako da su dobrovoljci često ostavljani sami sebi. Dobijali su pet hektara zemlje i prazan plac da grade kuću, nisu imali ni poljoprivrednih radila, stoke,semena, hrane za svoje porodice. Njihove porodice nisu bile prilagođene prostoru naseljavanja. Masovno su obolevale i umirale, nisu posedovale ni iskustvo u obradi zemljišta. Ipak, kolonističke zajednice dobrovoljaca pokazale su kasnije izuzetnu životnu vitalnost,  do 1941. izgradili su nova naselja, naučili se obradi zemlje, podigli hramove, opštinske zgrade, sokolske domove, škole.

Ipak, među njima je ostala gorčina, jer nagrada koju su dobili za svoje dobrovoljstvo u srpskoj vojsci, često je posle rata za njih i njihove porodice ličila na kaznu.Pored toga oni su bili osporavani od svih onih kojima je njihova kolonizacija smetala.

Kakav je odnos prema dobrovoljcima u  Drugom svetkom ratu ?

Dobrovoljci u Drugom svetskom ratu doživeli su tragediju. Oni su još pre velikih pokolja srpskog življa u tzv.NDH u leto 1941. bili odvođeni od strane ustaša i ubijani. U Bačkoj aprila 1941. godine prvi su bili na meti mađarskih okupacionih vlasti, zatim proterani iz Bačke ili logorisani sa svojim porodicama u zloglasni logor Šarvar u Mađarskoj.Ali, pre svega, dobrovoljci su bili monarhisti i to je pravi razlog posleratne zabranenjihovog Saveza. To su bili ljudi sa jasnim, doslednim ljudskim i nacionalnim stavom, sa jasnom etikom.Poslednja srpska epska generacija.Međutim, svojoj deci koja su se 1945. godine opredeljivala za ideju komunizma to nisu branili. Valjda nisu ni mogli…

Izvor: politika.rs
Izvor: Mirjana Sretenović

Nema komentara

Napišite komentar