Pola milenijuma ćiriličke pismenosti Glamoča

Tokom opsežnih terenskih istraživanja u Glamoču (čiji je pokretač prof. dr Mladenko Sadžak) evidentirali smo veliki broj ćiriličkih nadgrobnih natpisa u brojnim srpskim pravoslavnim grobljima ovog kraja. Ovom prilikom još jednom želimo skrenuti pažnju na nekoliko činjenica.

Prvo, u čitavom prostoru Glamočkog polja leži na stotine pravoslavnih grobalja koja predstavljaju familijarna i rodovska (i seoska) ukopavališta. Kada smo prišli sistematičnim istraživanjima (tokom 2016. godine) nismo se mogli odvojiti od glamočkih spomenika.



Oni su u pretežnom dijelu umjetnički oblikovani i dekorisani, a udio ćiriličkih natpisa na njima je tako značajan da prevazilazi sve sa čim smo se sreli tokom dugogodišnjih obilazaka grobalja Hercegovine i Bosne. Pri tom su ovi natpisi, koji su nastajali od početka 18. do 20. vijeka, uklesani na način da održavaju visoki nivo pismenosti njihovih stvaralaca i takođe, jasne uticaje crkvene literature.

Primjećeno je, dalje, da su nadgrobni spomenici pravoslavnih sveštenika i kaluđera prisutni u svim djelovima Glamočkog polja, kao i da njihovi epitafi sežu u prvu polovinu 18. vijeka, dakle, javljaju se u čitavom periodu iz kojeg imamo sačuvane spomenike. Ova činjenica svakako govori za prisustvo mreže pravoslavnih parohija u Glamoču (Glamoč se nalazio u sastavu dabrobosanske mitropolije).

Ono što je u Glamoču privlačilo pažnju je i praksa podizanja veoma visokih i masivnih nadgrobnih Krstova među kojima se izdvajaju primjerci viši od četiri metra, ali i čitavi nizovi veoma velikih krsnih spomenika u brojnim glamočkim selima. Među njima, najmasivniji i najviši su Krstovi u Šumnjacima koji su opskrbljeni opširnim natpisima.

Ovako veliki spomenici poznati su nam iz Hercegovine gdje su građeni tokom 15. vijeka (najveći broj u Ljubinju), a u Glamoču su podizani i u 16, 17, ali i krajem 19. i tokom 20. vijeka.



Svakako da podizanje ogromnih pravoslavnih Krstova sa natpisima predstavlja izraz visoke grobaljske kulture srpskog naroda Glamoča (a onda i svake druge), ali i otpora pritiscima austrougarske politike, to jest utiskivanje narodnosnog pečata u plemenito tle stradalnog Glamoča kojim je izveden opit održanja ćiriličkog slova. Njime je srpski narod u periodu uzraslih nacionalnih stasavanja projavio svoje narodno ime. U to doba drugi narodi su odabrali drugačije slovo.

Tokom ljeta 2017. godine u Glamoču smo predstavili prvo izdanje zbornika ćiriličkih natpisa Glamoča.

Veoma brzo, krenula su dalja istraživanja najprivlačnijih lokaliteta širom ovog kraja, ali, uvijek smo se vraćali na početak: groblje kod sela Kamen.

Istraživanjima se pridružio mještanin Dušan Srdić učenik osnovne škole u Glamoču koji je ukazao na dva zanimljiva spomenika u ovom groblju koje ima visoki ili najviši značaj za izučavanje prošlosti Glamoča.

Dušan je pregledao i pročitao dva grobna spomenika u formi Krsta. Jedan iz sredine 18., a drugi iz druge polovine 19. vijeka.

Na taj način u prilici smo i ove spomenike i njihove natpise pridružiti korpusu objavljenih natpisa Glamoča.

Prvi, stariji sedmoredni natpis, kazuje da tu leži sluga Božiji Savo Matić koji se upokojio od Roždestva Hristova 1765. godine.



Tekst natpisa je dakako uklesan starim ćiriličkim pismom koje je u Glamoču već u tom periodu nastojalo da se oslobodi poluglasničkog sistema. Godina u natpisu uklesana je slovima koja pripadaju starom, cjelovitom sistemu srpskog pisma i to je najčešći slučaj u epitafima Glamoča, mada se viđaju i godine uklesane arapskim brojevima.

Drugi natpis pripada Simeuni kćeri popa Riste Matića upokojene 10. aprila 1892. godine. U ovom natpisu se već javlja slovo Đ, ali natpis zadržava slovo U koje pripada starom hiljadugodišnjem sistemu ćiriličkog pisma (drugi red).

Naša istraživanja u prostoru Glamoča, kao i u susjednim područjima se nastavljaju, a groblje kod sela Kamen još jednom se iskazalo velikim bogatstvom spomenika sa natpisima 18. i 19-20. vijeka koje treba pomno tražiti i objavljivati.

Goran Komar, Siniša Šolak, Dušan Srdić

Nema komentara

Napišite komentar