Srpski dobrovoljci u Prvom svjetskom ratu (7) | Amerika – Solunski front

Sjećanje na čin prijavljivanja u dobrovoljce srpske i crnogorske vojske u SAD za vrijeme Prvog svjetskog rata ostalo je sačuvano u porodičnim predanjima koja su sačuvana u porodicama potomaka srpskih dobrovoljaca.

Po sjećanju Vukala Stojanovića, sina Andrije Stojanovića, iz Brajića, kod Budve, „njegov otac predvodio je grupu od 14 plemenika koji su došli u crnogorsku vojsku iz rudnka Bjut, u Montani, krajem 1914. godine.”

 

Tuča sa Hrvatima


Milan Krulj, iz Vitonja, kod Ljubinja, 1915. godine prijavio se u dobrovoljce crnogorske vojske, a brat Jovo ga je odgovarao od toga, hvatao ga za rukav i govorio da ne ide, da bogatstvo ne ostavlja.

– Kada idu oni od 30 godina, idem i ja – motiv za odlazak u dobrovoljce bio je kod 18-godišnjeg Rade Kneževića, iz Bunića, kod Korenice. Obren Popović, iz Mesara, kod Trebinja, nosio je pred polazak zastavu u četi Zrinjski, koja je trebala da okupi hrvatsku emigraciju u Pitsburgu.

Po kazivanju Ostoje Micića, sina Jovana Micića, iz Majskog Trtnika, kod Gline, njegov otac i drugovi „na noć pred polazak lađe iz Njujorka potukli su se u jednom ’burtu’ sa Hrvatima”. Božidar Vučurević, iz Zaprijeseke, kod Trebinja, „krenuo je u rat sa drugom Golubom Samardžićem i oni su se fotografisali u Bafalu”. Odlazak u dobrovoljce Nikole Banića, iz Mekinjara, kod Udbine u porodici je zapamćen jer su „u njujorškoj luci on i drug mu Đuro dok su čekali lađu ušli u jedan čamac i veslali.”

 

Besplatan put kući


Karakteristična su sjećanja u porodicama nekih ličkih pečalbara na odlazak u dobrovoljce srpske vojske. „Sreća što se zaratilo pa je put do kuće bio besplatan”, sjećanje je na čin prijavljivanja u dobrovoljce u porodici dobrovoljca Stevana Radočaja, iz Krčane, kod Udbine. U sjećanju Janka Škorića, na oca dobrovoljca Danu Škorića, iz Brezovca, kod Gračaca sjećanje na čin prijavljivanja je dramatično, detaljno i živopisno. „U ’burtu’ jedan oficir tražio je dobrovoljce i držao našima vatren govor, a oni su ćutali. U jedan tren ustala je jedna žena i rekla: – Ko se ne osjeća da je muško, da obuče suknju, a meni da da ’lače. Posle toga svi što su slušali govor upisali su se.”



Poslije okupacije Srbije 1915. godine, u narednoj godini dok se srpska vojska oporavljala na Krfu, pošto nije bilo druge mogućnosti popunjavanja vojske, srpska vlada i njeni saveznici, prije svega Francuzi, aktivirali su se na procesu prikupljanja dobrovoljaca među pečalbarima u SAD.

Od jeseni 1916. godine u SAD boravila je srpska misija koja je radila na prikupljanju dobrovoljaca na čelu sa potpukovnikom Milanom Pribićevićem ratnim herojem iz čuvene banijske porodice Pribićevića. Sa njim je bio dobrovoljac Alačević, Hrvat iz Splita, i guslar Petar Perunović Perun.

 

5.000 dobrovoljaca


Od jeseni 1916. godine krenula je akcija prikupljanja dobrovoljaca u Americi koja je do kraja rata dovela oko 5.000 dobrovoljaca iz SAD u srpsku vojsku na Solunskom frontu.

Generalu Mihailu Rašiću Milan Pribićević je 31. avgusta 1916. godine u Parizu dostavio svoj Plan za rad na sakupljanju dobrovoljaca Srba, Hrvata i Slovenaca u Americi za srpsku vojsku, u kome je istakao sva pitanja i probleme u vezi sa prikupljanjem dobrovoljaca u SAD za potrebe srpske vojske. Pritom, on je posebno istakao neophodnu saradnju sa Jugoslovenskim odborom zbog brojnog hrvatskog i slovenačkog iseljeništva i konstatovao da „u narodu našem nije sporovedeno jedinstvo između Srba i ostalih dijelova, a kod pojedinih između sebe imade jakog razdora.”

Dobrovoljci iz Like iz sela Gornji Babin Potok u Bizerti na Božić 1918. godine

Pored toga su i jake pozicije agenata austro-njemačkih. Forma djelatnosti među našim iseljeništvom u SAD trebala su da budu „narodna sela na kojim će pjevati (Perunović uz gusle) i držati prigodna predavanja. Da bi se izbjegle neprijatnosti od strane američkih vlasti jer su SAD u tom trenutku bile neutralne, Milan Pribićević je trebalo da vodi akciju za sakupljanje ljudi za rad u Francuskoj i Engleskoj.

 

Pribićevićev plan


Transport dobrovoljaca je po Milanu Pribićeviću trebao da ide preko Kanade, a dobrovoljci bi bili prevoženi engleskim brodovljem, u malim grupama koje bi imali svoje starješine.

Da bi se privukao što veći broj dobrovoljaca, Milan Pribićević je prvi u svom Planu formulisao ideju nadiobe zemljištem dobrovoljaca po završetku svjetskog rata, a posebno je istakao korektan odnos prema dobrovoljcima od strane srpskih vojnih organa jer „poznato je bilo da je u našoj vojsci je bilo ljudi iz Amerike koji su se poslije Albanije vratili u Ameriku i sa sobom donijeli glasove o tom kako se u našoj vojsci bije i psuje. Neophodno je potrebno da se što se ovog tiče preduzmu najstrože mjere kako bi se ljudima koje ću skupljati omilila služba u našoj vojsci…”



Francuska vlada bila je saglasna da za potrebe prikupljanja dobrovoljaca u u SAD i Južnoj Americi obezbijedi kredit za srpsku vladu od 10 miliona franaka, tako da je francuski Vrhovni savjet za nacionalnu odbranu 26. oktobra 1916. godine odobrio dva miliona franaka koji su trebali da budu stavljeni na raspolaganje za regrutovanje dobrovoljaca za srpsku vojsku u Sjevernoj i Južnoj Americi.

Milenko Vesnić, srpski ambasador u Parizu 5. avgusta 1916. godine predao je predstavku francuskom Ministarstvu spoljnih poslova, a francuska vlada sačinila je sopstveni memorandum o „regrutovanju jugoslovenskih dobrovoljaca u Americi” i proslijedila ga 12. avgusta 1916. godine britanskim saveznicima.

U Šantiju u francuskoj Vrhovnoj komandi 25. novembra 1916. godine održana je saveznička konferencija na kojoj su učestvovali francuski, engleski i srpski predstavnici i na kojoj su riješena sva organizaciona pitanja oko prikupljanja jugoslovenskih dobrovljaca u prekomorskim zemljama.

 

Dobrovoljac – 234 franka


Tako je riješeno da se dobrovoljci iz SAD upućuju, kao privatna lica, u prihvatne centre u Kanadi i to u Vindzor, Nijagara Fols i Montreal, gdje bi se obrazovala sabirališta u kojima bi bio po jedan srpski oficir. Britanske vlasti podmirivale bi troškove izdržavanja i sabiranja dobrovoljaca do njihovog iskrcavanja na francusko tle.

U Francuskoj bi vojne vlasti organizovale prihvatne punktove („mali prolazni srpski depoi”) u Avru, Marselju i Bordou gdje bi u punktovima boravile grupe 15–20 dobrovoljaca pod nadzorom srpskog oficira i „veliki depo” u francuskoj luci Tulon, iz kojih bi se dobrovoljci prebacivali u Bizertu, u Tunisu, na vojničku obuku, koju je finansirala francuska vlada.

Troškovi misije Milana Pribićevića u SAD snosila bi srpska vlada od francuskog kredita koji bi bio na raspolaganju Generalnom konzulatu Srbije u Njujorku. „Prema izvještajima, jedan dobrovoljac do Kanade staće 234 franka”, napisao je predsjednik srpske vlade N. Pašić 31. decembra 1917. godine u telegramu zastupniku Ministarstva finansija Ninčiću.
O putovanju morima i boravku na obuci u Bizerti takođe su sačuvana porodična predanja u porodicama potomaka srpskih dobrovoljaca iz SAD.

 

Odbili da timare mazge


U sjećanju Petra Vučurevića, na putovanje njegovog oca Božidara Vučurevića stoji: „Na brodu su dobili plava odijela da liče na radnike, a onda su ih tjerali da timare mazge. Svi su to odbili jer nisu krenuli u rat da timare mazge nego u srpsku vojsku. U Sauthemptonu, u Engleskoj, silan svijet je izašao u luku da ih vidi dok su se iskrcavali.” Na obuci u Bizerti, po sjećanju Milana Božičkovića, na oca dobrovoljaca Stevana Božičkovića, iz Škara, kod Otočca, „srpski kapetan Paligorić tjerao ih je da trče uz brda pijeska. – Morate skinuti to salo – govorio im je. Na kraju obuke im je održao govor u koje je rekao: Junak je ko živ i zdrav dođe kući!” Nikola Banić, iz Mekinjara, kod Udbine, imao je običaj da malo spava, „svega četiri sata”, pa je tako činio i u Bizerti. „Noć mu je bila duga”, sjećanje je njegovog unuka Nikole Banića, „te je Nikica razne đavolije smišljao dok ga jedne noći neki vojnik nije na kundak dočekao i svu mu paru iz njega istjerao.”

Prema pismu štaba srpske Vrhovne komande od 17. oktobra 1917. godine, a na osnovu izvještaja komandira četa, „dobrovoljci su pristigli iz Bizerte, a i SAD, iz deset jugoslovenskih pokrajina, većinom vjere pravoslavne, sa malim brojem katolika i nijednim muhamedancem… Sa idejom o novoj državi Jugoslovena vrlo malo su upoznati i ta ideja je za njih potpuno nova. Većina njih zna za podvige srpske vojske… Po temperamentu su to ljudi većinom lakomisleni, pretjerano osjetljivi, do krajnosti liberalni, skloni pijanstvu, lako prijemčivi na obuku, vrše sve vojničke radove poslušno, no često sa negodovanjem… Fizički su odlično razvijeni, dosta pokretljivi, nasrtljivi, ali noću neodlučni i plašljivi i nedovoljno pažljivi… Prema starješinskom kadru su nepovjerljivi i nedovoljno iskreni dok prema našem vojniku pokazuju puno saosjećanja i bolećivosti, što daje često prilike varalicama da ih iskoriste… Poštovanja prema podoficirskom kadru ne pridaju ni malo, često odbijaju da izvrše njihova naređenja… Dolaze sa mnogo oduševljenja, pokazuju mnogo ljubavi prema oružju… Odmah po dolasku, van službe, izdvajali su se po grupicama bilo po pokrajinama bilo po ranijem drugovanju… Na kraju komandiri dodaju da su dobrovoljci samo oduševljeni na njegovo veličanstvo kralja Petra i njegovo visočanstvo prestolonaslednika.”

Načelnik srpske Vrhovne komande Petar Bojović u Naredbi od 12. decembra 1917. godine iznio je stav o odnosima prema dobrovoljcima „u vremenu kada se u naše trupe uvodi veliki broj Jugoslovena koji dolaze iz Rusije ili iz Amerike i naših oficira i vojnika”.

 

Jugoslovenska formula


Petar Bojović tom prilikom je istakao da „treba težiti potpunoj jednakosti i ravnopravnosti sviju članova jugoslovenske nacije… Krfsku deklaraciju treba smatrati kao svršen i obavezan akt… Dobrovoljci treba da budu uvjereni da njihova raspodjela na naše pukove nije potekla iz neke naše težnje da ukinemo njihovu samostalnost. Sem toga naše jedinice su mnogo oslabljene, te je potrebno da se bar unekoliko popune, a za to se mogu upotrijebiti samo dobrovoljci. Najzad uvođenjem Jugoslovena u naše pukove teži se bližem upoznavanju raznih elemenata. A da bi Jugosloveni bili zajedno sa svojim drugovima i poznanicima, oni su ostavljeni u zasebnim četama, pod komandom svojih oficira koji su ih doveli iz Rusije. Jedino oni dobrovoljci koji dolaze iz Amerike, pošto su nedovoljno izvježbani, bivaju raspoređeni po svim našim četama… Disciplina i red se moraju održavati i kod Jugoslovena kao i kod naših vojnika. Tuča i psovka apsolutno su zabranjeni. Oficirima o podoficirima skrećem naročitu pažnju da najbrižljivije izbjegavaju svaku psovku, ružnu riječ ili uvrjedljiv izraz.”

(nastaviće se)


NAPOMENA: Ovaj tekst nije dozvoljeno prenositi bez pismene saglasnosti redakcije Srpskog kola (srpskokolo@ssr.org.rs)


Nema komentara

Napišite komentar