Srpski dobrovoljci u Prvom svjetskom ratu (4) | Pomoć velikih sila

Vojni poraz Srbije 1915. godine nije značio i njenu kapitulaciju. Dio vojske (oko 150.000 vojnih obveznika), Vlada, kralj, poslanici Narodne skupštine i izvjestan broj civila povukli su se preko Albanije. Srpska vojska oporavila se na ostrvu Krf u ljeto 1916. godine i izašla u rovove Solunskog fronta. Oporavak srpske vojske, njeno opremanje i njene aktivnosti na Solunskom frontu neposredno su zavisili od pomoći Francuske i bili su dio sveukupnih ratnih napora sila Antante u ratu koji je neočekivano dugo trajao.

Posle okupacije Srbije 1915. godine popunjavanje srpske vojske nije bilo moguće sa okupiranog područja. Jedini izvor srpske vojske u drugoj fazi rata 1916–1918 godine bili su Srbi, i drugi Južni Sloveni, koji su bili austrougarski državljani, odnosno dobrovoljci i to iz pečalbe u SAD i Južne Amerike i iz zarobljeničkih logora Rusije i Italije. Tako je dobrovoljačko pitanje od marginalnog pitanja za srpsku Vladu 1914–1915 godine postalo prvorazredno vojno pitanje, kao i vandredno političko pitanje, jer su dobrovoljci, austrougarski državljani, svojim činom dobrovoljstva u srpskoj vojsci davali legitimitet srpskim ratnim ciljevima donesenim Niškom deklaracijom u decembru 1914. godine, kojom se zahtijevalo ujedinjenje Srba, Hrvata i Slovenaca u jednu jugoslovensku državu.

 

Pomoć Rusije i Francuske


Saveznici, prije svega Rusija i Francuska, od 1916. godine aktivno su politički, materijalno, finansijski, diplomatski, organizaciono i logistički učestvovali u prikupljanju dobrovoljaca za srpsku vojsku. Francuska vojna inspekcija koja je u junu 1916. godine obišla srpske jedinice pripremljene za borbe na Solunskom frontu uočila je znatno manji broj ljudstva u četama srpske vojske od onih koji su bili prijavljeni i krenula u organizaciju prikupljanja dobrovoljaca za popunjavanje srpske vojske, zajedno sa srpskom vojskom i Vladom, u prekomorskim zemljama, prije svega u SAD. Srpskoj vojnoj misiji koja se pojavila u SAD u jesen 1916. godine, na čijem čelu je stajao srpski potpukovnik i ratni heroj, Banijac, Milan Pribićević, francuska Vlada obezbijedila je kredit za njeno djelovanje.

Vlada SAD prećutno je do svog ulaska u rat 6. aprila 1917. godine odobravala tu akciju na svojoj teritoriji, a poslije je podržavala kao dio ratnih napora savezničkih sila. Prikupljeni dobrovoljci iz SAD, mahom Srbi, najviše iz Like, Banije, Korduna i dijela Bosne, boravili su potom u prihvatnim i privremenim vojnim kampovima u Kanadi, o trošku britanske Vlade, a potom su ka Evropi transportovani britanskim brodovima. U Francuskoj oni su prolazili kroz tzv. „male srpske depoe” na atlantskoj i sredozemnoj obali (Avr, Bordo, Marsej) i „veliki srpski depo” u Tulonu, gdje je vršen prijem i registracija dobrovoljaca, a potom obučavani u francuskim kasarnama u Bizerti od strane srpske vojske i transportovani na Solunski front.



Srpski dobrovoljački pokret u Rusiji 1914–1918. godine prošao je kroz dvije faze: jednu 1914–1916. i drugu 1916–1918. godine.

U ratnim operacijama na Galicijskom frontu 1914–1916. godine veliki broj Srba, austrougarskih državljana, predao se ruskoj vojsci i oni su kao ratni zarobljenici bili rasijani na širokom prostoru od logora Darnice, kod Kijeva, do logora Tjumen, u Zapadnom Sibiru, i od Odese, na obali Crnog Mora do Uzbekistana i Srednje Azije.

U logorima, zajedno sa austrougarskim zarobljenicima drugih nacionalnosti, oni su usljed nedostatka radne snage, koja je mobilisana u rusku vojsku, radili na velikim spahijskim imanjima, kod bogatijih seljaka, u rudnicima, na željeznici, na sječi šume i živjeli u vrlo teškim uslovima usljed nedostatka hrane, tople odjeće i obuće, odgovarajuće higijene, usljed velike ruske zime na koju nisu bili navikli, izloženi epidemijama i bolestima.

 

20.000 pisama


Već od rane jeseni 1914. godine među Srbima, ratnim zarobljenicima, u Rusiji spontano se javio pokret za upisivanje u dobrovoljce srpske vojske i do srpskog poslanstva u Petrovgradu i srpske vojne misije, koja se u ljeto 1915. godine godine našla u Rusiji, došlo je 1914–1916. godine blizu 20.000 vrlo dirljivih pisama, napisanih od strane Srba, ratnih zarobljenika, austrougarskih državljana.

Pritisak znatnog broja Srba, austrougarskih državljana, ratnih zarobljenika u Rusiji da se uključe u srpske vojne formacije doveo je rusku i srpsku vladu u nedoumicu kako da na ove zahtjeve reaguju.

Ruski car Nikolaj II bio je inicijator sazivanja Haške konferencije 1898. godine koja je rezultirala na 2. Haškoj konferenciji 1907. godine kodifikacijom osnovnih pitanja zakona i ratnih običaja na koje su se zemlje potpisnice obavezale o neupotrebljavanju ratnih zarobljenika protiv zemlje čiji su građani bili.

Podrška ratnim zarobljenicima, austrougarskim državljanima srpske nacionalnosti, da ratuju protiv države čiji su podanici bili predstavljala bi nacionalno-revolucionarni čin, koji je bio u suprotnosti sa državnim i političkim ustrojstvom ruske carevine. Afirmacija nacionalno-revolucionarnog načela mogla je da ugrozi temelje ruskog carskog državnog i političkog ustrojstva jer u samoj carskoj Rusiji nacionalno pitanje nije bilo riješeno.

Zato su se ruske vlasti prilikom prikupljanja dobrovoljaca za srpsku vojsku u zarobljeničkim logorima na teritoriji Rusije 1914–1916. godine našle u kontraverznoj poziciji: uprkos stavu ruske Vlade i cara Nikolaja II Romanova od januara 1916. godine da pomogne prikupljanje dobrovoljaca za srpsku vojsku, u mnogim slučajevima lokalne vojne i upravne vlasti otežavale su prikupljanje dobrovoljaca usljed legalističkog, feudalnog stava da su narodi obavezni na vjernost svom suverenu.

Januara 1916. godine ruski car i Vlada odobrili su finansijska sredstva i uputili dopis vojnim i civilnim vlastima kojima je prikupljanje dobrovoljaca za srpsku vojsku među austrougarskim državljanima, ratnim zarobljenicima dozvoljeno. Na teritoriji Rusije trebalo je od ratnih zarobljenika, austrougarskih državljana, formirati srpske vojne jedinice uz pomoć i u organizaciji ruske države i vojske. Ratni zarobljenici, po pravilu Srbi, iz svojih logora prevođeni su u sabirne i tranzitne logore prije nego što bi bili upućeni u Odesu, gdje se osnivala Prva srpska dobrovoljačka divizija.

Ti logori nalazili su se u Tjumenu, Kozlovu, Koširi, Jelecu, Borisaveljsku. U Odesi dobrovoljci su dobijali ruske uniforme sa šajkačom i smještali se u privremeni smještaj u tramvajskim depoima na obodu grada. Za borce Prve srpske dobrovoljačke divizije hranu i prostor za obuku obezbjeđivale su ruske vojne vlasti, a srpski oficiri imali su podršku gradskih vlasti u Odesi.

Međutim, opremanje Prve srpske dobrovoljačke divizije od strane ruskih vojnih vlasti bilo je nepotpuno; vojnici su zaduživani zaplijenjenim puškama „manliherkama”, znatnim dijelom neispravnim i zaplijenjenom, a takođe i često neispravnom municijom. Dobrovoljci Prve srpske dobrovoljačke divizije u borbe sa elitnim bugarskim pukovima ušli su bez šaržera sa samo 150 metaka po vojniku i puške su koristili kao jednometke, a borbe su rješavali borbom prsa u prsa, da bi došli do kvalitetnijeg bugarskog naoružanja.



Formiranje srpske divizije sastavljene od ratnih zarobljenika, dobrovoljaca podržano od strane ruske države i vojske ovu jedinicu dovelo je u poziciju zavisnosti od trenutnih ruskih potreba rata. Pošto je avgusta 1916. godine Rumunija ušla u rat na strani sila Antante, Rusija se obavezala da rumunske trupe pomogne snagama jačine jednog korpusa na za Rumune sporednom ratištu u Dobrudži. Prva srpska dobrovoljačka divizija snage od oko 18.000 ljudi, iako nedovoljno opremljena i obučena, bila je zato uključena u sastav 47. Ruskog korpusa generala Zajančkovskog i predstavljala je dio rumunsko-ruskih trupa u bojevima na Dobrudži u ljeto-jesen 1916. godine.

Srpski dobrovoljci pobjeđivali su bugarske jedinice u više dobrudžanskih bitaka, ali zbog slabosti rumunskih i ruskih snaga bili su, uprkos svojim pobjedama, primoravani na povlačenje, što je demoralisalo dobrovoljce.

Uprkos ogromnim gubicima koje je Prva srpska dobrovoljačka divizija imala u borbama na Dobrudži, ona je samo jednom dobila popunjenje od 2.000 dobrovoljaca jer su ruske vojne vlasti, zajedno sa predstavnicima srpske vojske i Jugoslovenskog odbora u oktobru 1916. godine krenuli u formiranje Druge srpske dobrovoljačke divizije, čiji sastav su punili tzv. „silovoljcima”, Hrvatima, Slovencima i Srbima koje su prisilno mobilisali u zarobljeničkim logorima Rusije jer novih dobrovoljaca u jesen 1916. godine nije bilo.

 

Pobuna Hrvata


Osnivanje Druge srpske dobrovoljačke divizije od prisilno mobilisanih ratnih zarobljenika trebalo je u ruskim vojnim planovima da brojčano ojača njenu vojsku, a politika srpske Vlade i Jugoslovenskog odbora bila je da se, makar na ovakav način, prikaže savezničkim vladama i javnom mnjenju savezničkih zemalja utemeljenost jugoslovenske ideje u hrvatskim i slovenačkim masama.

Naravno, Druga srpska dobrovoljačka divizija raspala se usljed hrvatske pobune u njoj oktobra-novembra 1916. godine. Raspadom su mobilisani Hrvati pokazali vjernost Habzburškom domu i Franji Josifu kao personifikaciji austrougarske države.

Revolucionarna zbivanja u Rusiji 1917–1918. godine dubinski su potresla dobrovoljačke jedinice koje su bile potrošene teškim i besmislenim borbama u Dobrudži u ljeto-jesen 1916. godine u kojima su srpski dobrovoljci zamjenjivali ruski vojni potencijal na tom ratištu. Februarska revolucija 1917. godine na vlast u Rusiji dovela je demokratsku vladu, ali ideje boljševičke revolucije o pravednom miru, podjeli zemlje seljacima i dodjeljivanju fabrika radnicima svom silinom su potresle Rusiju.

Pod snagom tih novih socijalnih ideja ruska vojska se raspadala, a boljševičke ideje krunile su dobrovoljačke jedinice stacionirane u logorima oko Odese.

 

13.000 dobrovoljaca rasulo se širom Rusije


Srpski dobrovoljački pokret u Rusiji tako je revolucionarnim zbivanjima 1917– 1918. godine izlazio van kontrole ruske Vlade i vojske, ali je postao podložan svim burnim socijalnim i ideološkim gibanjima u Rusiji i boljševičkoj propagandi, koja je dobrovoljačke jedinice posmatrala kao carsku tvorevinu koja može biti vojnički upotrijebljena protiv revolucionarne vojske.

Zato su po ugledu na rusku vojsku u dobrovoljačke jedinice oko Odese u proljeće 1917. godine uvedeni bili vojnički sovjeti koji su vojnicima omogućavali kontrolu nad jedinicama i potpuno urušili autoritet oficira i princip vojničke subordinacije.

Zato je oko 13.000 dobrovoljaca izašlo u proljeće 1917. godine iz srpskih dobrovoljačkih jedinica i rasulo se širom beskrajne Rusije, zahvaćene građanskim ratom, boreći se na strani revolucije i kontrarevolucije, lutajući Rusijom ili prodajući svoje vojničko znanje za novac onima kojima je njihova vojnička sposobnost trebala u tom burnom i krvavom vremenu.

(nastaviće se)


NAPOMENA: Ovaj tekst nije dozvoljeno prenositi bez pismene saglasnosti redakcije Srpskog kola (srpskokolo@ssr.org.rs)


Nema komentara

Napišite komentar