SRPSKI DOBROVOLJCI U VELIKOM RATU

Istina o srpskim dobrovoljcima prikriva se svesno


Srpski oslobodilački ratovi 1912-1918. sudbinski su uticali na biološki opstanak srpskog naroda i njegovu buduću istoriju, a posebno su obeleženi srpskim dobrovoljačkim pokretom u njima. O srpskim do­brovoljcima u balkanskim ratovima (1912­-1913) i u Velikom m ratu (1914-1918) pisalo se u raz­nim prilikama i za različite potrebe, ali se, bez ob­zira na brojnost takvih priloga i dobronamernost njihovihautora, čitava tema i dalje vrti oko pretpostavki, izvrgnuta su­m­njama, potcenjivanju i, čak, preziru.

Brojni istoričari, i ostali, tokom prethodnih bezmalo sto godina trudili su se da iz svega što je zapisano o dobrovoljač­kom pokretu dođu do podataka koje bi trebalo smatrati tačnim i nesumnjivim. Činili su to uuverenju da se do nekog kona­čnog broja srpskih dobrovoljaca može doći sabiranjem pojedinačnih podataka rasutih po raznim dokumentima iz vojnih i drugih arhiva. Kako je tih i takvih dokumenata malo, jer svi nisusačuvani, a svi dobrovoljci u njih nisu ni upisani, moglo se desiti da vojna is­to­rija govori o svega tridesetak hiljada dobrovoljaca u Velikom ratu. Vladimir Dedijer piše “da je blizu 100.000 Srba, Hrvata iSlovenaca iz jugoslovenskih zemalja Aus­tro–Ugarske uzelo učešća u redovima srpske i savezničke vojske, kao dobrovoljci, protiv centra­l­nih sila” (Ivan Božić et all, Istorija Jugoslavije, Beograd 1972, 392), aNi­kola B. Popović nudi da se ukupan broj dobrovoljaca u srpskoj vojsci tokom Velikog rata izjednači sa brojem članova Saveza ratnih dobrovoljaca Kraljevine Jugoslavije i da iznosi “oko 40.000” (N. B. Popović, Brojnostanje i nacionalna struktura dobrovoljaca u srpskoj vojsci u Prvom svetskom ratu, Zbornik radova sa naučnog skupa održanog u Kikindi 11. i 12. aprila 1996, Beograd 1996, 281).

Pogledajmo kako je stvarno bilo


Na samom početku Velikog rata, srpskoj i crnogorskoj vojsci sta­vili su se na raspolaganje brojni emigranti iz Austrougarske zate­čeni u Srbiji i Crnoj Gori. Od tih dobrovoljaca formirana su u Srbiji četiričetničko–dobrovoljačka odreda: Jadarski, Rudnički, Zlatiborski i Gornjački. Posle neuspele srp­ske ofanzive u Sremu i katastrofe Timoč­ke divizije kod Lege­ta, 6. septembra 1914. godine, velik broj Sremaca pre­šao je Savu i prijavio se u srpske dobrovoljačke odrede. “Tokom vremena je njihov broj premašio cifru od 4.000 ljudi” (Borislav Ratković et all, Srbija i Crna Gora u balkanskim ratovima 1912-1913, Beograd1972, 75). Od prebega iz Ba­nata i Srema formirana su u Beogradu dva odreda: Banatski i Sremski. Oba su učestvovala u poslednjoj odbrani Beograda, a vr­lo malo Sremaca pre­živelo je tu bitku. Kasnije, do kraja1915. go­di­ne, pored nekoliko hiljada dobrovoljaca uključenih direktno u srpske jedinice, bilo je formirano još desetak dobrovoljač­ki­h odreda i samostalnih bataljona; jedan od njih, odred Vojvode Vuka, uizvesnim trenucima, posle brojnih pogibija i ponovnih popuna, brojao je oko 4.000 boraca.

Podrazumeva se da u Velikom ratu (isto kao i u balkanskim ratovima) nisu uspostavljeni kvalitetni spiskovi srpskih dobrovoljaca, delom i zbog straha (opravdanog) od austrougarske odmazde nad porodicamasrpskih dobrovo­lja­ca. Doda li se tome i “tihi” trud pojedinih vojnih komandi da zature tra­gove o stvarnom bro­ju dobrovoljaca i tako očuvaju “odlučujuću” vojničku ulogu redov­nog armijskog sastava, razumljivo ješto se broj dobrovo­lja­ca i nji­hova uloga u vojnim aktivnostima osobito ne ističu. Zbog sve­ga to­ga, da se broj dobrovoljaca ne bi ni približno mogao prati­ti, na samom početku Svetskog rata srpskoMinistarstvo vojno na­redilo je “da se do­brovoljci ne formiraju u zasebne dobrovo­ljač­ke komande, niti da se na započetoj osnovi skupljaju sami, u ve­će gomile” (Jugoslovenski dobrovoljci 1914-1918 – Srbija,Južna Amerika, Sever­na Amerika, Au­s­tralija, Francuska, Italija, Solunski front, Zbor­nik dokumenata, priredio Nikola B. Popović, Beograd 1980, dok. 1, 3). Takva naredba izdata je jer je dobrovo­lja­ca uSrbiji tada već bilo dovoljno za “zasebne dobrovoljačke komande”, a bilo je neuputno da se oni samoinicijativno okupljaju “u veće gomile”. Iz tog razloga dobrovoljački komandant major Vojin Popović, VojvodaVuk, predlagao je srpskoj Vrhovnoj koman­di da “dobrovoljačke jedinice i dobrovoljce (treba) tretirati kao regularnu voj­sku” (Isto, dok. 24, 37).
I stoga, ali i iz mno­gih drugih razloga, nikad se sa sigurnošću neće ustanoviti koli­ko je dobrovoljaca učestvovalo u rat­nim operacijama srpske i cr­nogorske vojske, bilo u boračkom sastavu, bilo u onome što seda­nas naziva logistikom.

Dosadašnja istraživanja dobrovoljačkog pokreta pokazuju da je kroz sve regularne i dobrovoljačke jedinice u sastavu srpske vojske prošlo više desetina hiljada srpskih do­b­ro­voljaca iz srpskih krajeva podvlašću Austrougarske, uglavnom bivših austrougarskih vojnih obvez­nika, prebeglih ili zarob­lje­nih tokom ratnih operacija 1914. godine. “Pošto se o dobrovolj­cima od početka rata pa sve do jula 1916. nije vodi­la nikaka statistika (izim kod oficira)”, dobar deo kasnije korišćenih po­dataka o njihovom broju i organizovanju potiče iz referata Dobrovoljačkog odeljenja Dobrovoljačkog Korpusa Srba, Hrvata iSlovenaca u Odesi, napisanog 1. septembra 1917. godine (Jugoslovenski dobrovoljci u Rusiji 1914-1918, Zbornik dokumenata, priredio Nikola B. Popović, Beograd 1977, dok. 215, 298-320). Nažalost, nekolikouvodnih podataka iz tog re­fe­rata uvek je prećutkivano, zbog to­ga što su oni na “istra­živa­č­ki” duh “jugoslovenskih” istoričara delova­li nestvarno:

“U decem­bru 1914. g. slegao se u Nišu priličan broj zarob­lje­ni­ka (prema zvani­č­nim podacima, njihov uk­u­pan broj u Srbiji tada je iznosio oko 70.000 – IP). Iz osvoje­nih bosansko­-herce­govačkih oblastiprešlo je na teri­to­ri­ju Sr­bije do 50.000 Bosanaca i Hercegovaca… I uputiše se go­tovo svi zarobljeni i prebegli (kurziv IP) Jugo­slo­veni u razne jedinice u po­za­dinsku službu voj­ske i u građanskedužnosti. Četa majora Tankosića, vojvode Vuka, Lićanski i Užički Odred ma­ho­m su bili oformirani od ne­oslobođenih Srba, Hrva­ta i Slo­venaca. Većinom su bili Bosanci i Hercegovci pa Ličani” (Isto, dok. 215, 298).

Po­menuti referat potpisao je Mladen Lukićević, ko­njički pukovnik srpske vojske, koji je u Ode­su stigao sa Krfa, zaje­d­no s ostalim ličnostima iz šta­ba; na Spisku prispelih oficira, činov­nika,podoficira, kap­la­ra i redo­va Prve srpske dobrovoljačke divizije on je bio čet­vrti po redu (Isto, dok. 44, 38). S obzirom na Lukićevićev visok rang u srpskoj voj­sci, naročito u početnoj fazi srpskogodbrambenog ra­ta, činje­ni­ce o prelasku “gotovo svih zarobljenih i prebegli­h” Srba iz Bosne i Hercegovine (ovih drugih “do 50.000”) i o njiho­vo­m raspoređivanju u vojne pozadinske službe i u građanske duž­nosti (što podrazumeva i slu­ž­bu u žandarmeriji, Graničnoj tru­pi “i uopšte za službu u Novoj Obla­sti”), morale su mu biti do­br­o poznate, te se, stoga, ne bi smele zane­ma­ri­vati niti osporavati.

Sa tim u vezi valja gledati i na pitanje srpske Vrhovne komande (postavljeno krajem avgusta 1917) šta o raspoređivanju dobrovoljaca u srpskoj vojsci misle i komandanti armija. Vojvoda Stepa Stepanović,komandant Druge armije, nije želeo da se iz­jašnjava na svoju ruku, pa je pitanje prosledio potčinjenim koma­n­dantima.

Iz Timočke divizije stigao je sledeći odgovor: “U prvo vre­me dok se do­brovoljci ne naviknu na duh naše vojske, na našu dis­ciplinu, na naš način ophođenja sa vojnicima, na naš komandni elemenat i dok se bolje neupoznaju u opšte sa vojničkim živo­to­m – mišljenja sam da ostanu formira­ni u svojim četama koje da se pri­daju pojedinim bataljonima raznih pu­kova. Ako se ovo pokaže nepodesno, uvek se docnije ima vremena da sedo­brovoljci poje­di­n­ci izmešaju po četama. Međutim, ako se odmah izmešaju pa se to pokaže da je nezgodno, onda bi bilo teže, kad su već izmešani, formirati ih u zasebne jedinice”.

Komandant Šumadijske divizije bavio se u svom odgovoru i po­liti­č­kim aspektom čitavog problema: “Iz formacijskih i čisto vojničkih ob­zi­ra bolje bi bilo da se dobrovoljci uvode i mešaju po četama sa našimvoj­nicima. Ali iz političkih razloga, da bi dobrovoljci u prvom vremenu sa našim vojnicima imali sa­mo privatnog a ne samo službenog dodira i da se naglim ulaskom istih u nedovoljno poznatu sredinu ne biprouzrokovale sitne raz­mirice i nesporazumi, mišljenja sam da za prvo vreme dobro­volj­ci ostanu po svojim četama kao najvećim jedinicama, koje će se pridavati raznim pešadijskim pukovima. Kad protekne izvesnovreme, moći će se dobrovoljci i rasformirati i izmešati sa na­šim vojnicima, ako se to na­đe za shodno”. Ovaj komandant kon­su­l­tovao je i svoje komandante puko­va, a samo jedan od njih mislio je da dobrovoljcetreba odmah rasporediti po svim jedinicama.

Najkraći odgovor dao je komandant Vardarske divizije: “Bolje je da do­brovoljci ostanu formirani u četama i da se cele čete ili bataljoni pri­daju pojedinim pukovima”.

Devetnaestog septembra 1917. godine, vojvoda Stepa sa­že­o je sve te od­govore u sop­stveno mišljenje “da bi dobrovolj­ce odmah po dolasku trebalo izmešati sa našim vojnicima a nikako ih ne razdvajati, jer ćeim se na taj način pokazati, da se smatraju kao sinovi jedne i iste otadžbine, pa im se i iste dužnosti daju a tim će se najlakše i zbližiti i zbratimiti sa našim vojnicima” (Jugoslovenski dobrovoljci 1914-1918…, dok. 235, 378-379).

I to je jedan od razloga što se statistike srpske Vrhovne komande iz Velikog rata ne bave dobrovoljcima u srpskoj vojsci ni kao brojkama ni kao pojavi.

U nastavku, dajemo cifarske podatke koje srpski dobrovoljački pokret u Velikom ratu prikazuju po pravilu kako je stvarno bilo:

Srpski dobrovoljci u Velikom ratu


Broj srpskih do­brovo­ljaca u Velikom ratu iznosio je, na srpskim ratištima, najmanje 195.600, od če­ga oko 56.600 iz dveju srp­skih kraljevina (tačke 1, 2, 3. i 9) i oko 139.000 sa strane (tačke 4-8), kako sledi:

1. najmanje 25.000 u šest prekobrojnih pukova srpske vojske;
2. 1.300 kaplara iz đačke formacije;
3. oko 17.200 dobrovoljaca u crnogorskoj vojsci;
4. oko 50.000 prebega u Srbiju preko Drine, Save i Dunava, neposredno pred rat i na samom početku rata (Jugoslovenski dobrovoljci u Rusiji…, dok. 215, 312);
5. oko 10.000 dobrovoljaca iz reda austrougarskih vojnika zarobljenih u Srbiji;
6. oko 41.500 dobrovoljaca iz iseljeništva (uključujući medicinsko osoblje), najvećim delom iz preko­mor­skih zemalja;
7. oko 3.500 (a možda i svih 4.000) dobrovoljaca iz ruskog zaro­bljeni­štva, koji su na srpsko ratište stigli Dunavom, s jese­ni 1915. godine;
8. oko 30.800 dobrovoljaca iz ruskog zarobljeništva, koji su ratovali na Dobrudži i na Solunskom frontu. Tokom bojeva u Dob­rudži, Prva dobrovoljačka divizija imala je 755 pogi­nu­lih, 671 nestalog i, popretpostavci, bar 1.200 trajno onesposo­b­ljenih od ukupno 6.463 ranjenika (Ilija Jovanović et all, Jugoslovenski dobrovoljači korpus u Rusiji, Beograd 1954, 121). Krajem 1915. godine stiglo je u Srbiju oko 3.500 (Jugoslovenski dobrovoljci u Rusiji…, prilog III, 365), a na Solunski front još oko 24.760 dobrovoljaca (I. Jovanović et all, Isto, 139, 186. i 195). Iz svega toga proizilazi da se dobrovoljački status ne može porećiovim dvema poslednjim grupama (28.260), kao ni poginulim, onesposobljenim i nesta­lim – najver­o­va­t­nije ubijenim – (2.626), u ukupnom broju od oko 30.880 do­brovoljaca;
9. oko 13.100 jablaničkih dobrovoljaca u Topličkom ustanku, od kojih je 1.397 ubijeno, 2.500 internirano (tamo je ubijeno još 369 lica), a oko 300 je učestvovalo u završnim opera­cijama tokom postsolunske ofanzive(Dobrosav Ž. Turović, Jablanički dobrovoljci u Topličkom ustanku, Zbornik radova sa naučnog skupa održanog u Kikindi 11. i 12. aprila 1996. godine, Beograd 1996, 247. i 258).
Mimo navedenih cifara, u raspoloživoj građi o Velikom ratu srećemo se sa još dve velike grupe srpskih dobro­vo­ljaca koje “jugoslo­venska” istorijska nauka u Srba još nije pominja­la:
a. posle proboja Solunskog fronta, neposredno po ulasku srp­ske voj­sk­e u Crnu Goru, kad je kraj rata bio sasvim izvestan, i kad su se prikup­ljali crnogorski obveznici (“njih 10.000 u prvo vre­me”, do 5/18. novem­bra1918), ministar vojni postavio je predsedniku vlade pitanje “kako tretirati ove ljude, da li kao srpske obveznike ili kao dobro­vo­lj­ce”. Pa­šić je, beleškom na poleđini ministrovog upita, odgovorio: “Crnogorcetre­ba smatrati kao dobrovoljce!”;
b. oko 11.000 dobrovoljaca “zaboravljenih” na Dalekom istoku, u vre­me dok su se delovi Srpskog dobrovoljačkog korpusa kre­ta­li Sibirom na putu prema Solunu. Trag o tome ostavio je đe­ne­ral Mihailo Rašić, tokomnekoliko rat­nih godina srpski min­i­star voj­ni: “Svi smo bili iznenađeni kad nas je 1918., po ulasku u našu Srbiju, francu­ska Vlada izvestila, da na krajnjem istoku Sibira, blizu Vla­di­vostoka, ima na 11.000naših vojnika sa nekoliko oficira do­bro­voljaca i molila nas da pošaljemo tamo nekoliko starijih srp­skih oficira” (Ratnik, Mesečni vojno–naučni časopis, sveska I, godina XXXVII, Be­ograd 1921, 14). Radilose, zapravo, o pripadnicima Srp­skog dobrovoljačkog korpusa iz Odese, koji su, iz ko zna kog raz­lo­ga, zalutali na putu kroz Sibir, te nisu ni stigli da stignu na Solu­n­ski fron­t i učestvuju u njegovom proboju.

S ovim dvema grupama, ukupan broj srpskih dobrovoljaca u Prvom svet­skom ratu povećava se na najmanje 216.600.

U ovoj samo naizgled visokoj cifri ne nalazi se onaj “treći kontigenat od 2.000 ljudi, koji se (januara 1916)… zadržao zbog pada Crne Gore, koji je tada nastupio, u Sjedinjenim Dr­žavama i Kanadi, očekujući pozivza dalje kre­ta­nje… Pošto se, zbog političkih i diplomatskih motiva, nije došlo do ostvarenja logora u Fre­žisu (u Francuskoj, za potrebe crnogorske vojske – IP), ovaj treći kontigenat Crnogoraca iz SeverneAmerike, srpskih dobrovoljaca, angažovao se u savezni­č­kim vojskama” (Pero Đ. Šoć, Crna Gora za proboj Solunskog fronta, Ratnik, Sve­ska VIII-IX, Beograd 1928, 149-150; Savo Vukmanović, Spomenica potopljenihdobrovoljaca pod Medo­vo­m, Cetinje 1939, 25). I nema u njoj ratnika iz takozvanog Mur­manskog odreda (Pero Slijepčević, Naši dobrovoljci u Svetskome ratu, Zagreb 1925, 14), u kome se, “kao što je poznato, hiljadejugoslovenskih zarobljenika u Rusiji bore na strani Saveznika… i uz bok njihove čehoslovačke braće u istočnoj Rusiji i Sibiriji” (Milada Paulova,, Jugoslavenski odbor (Povijest jugoslavnske emigracije za Svjetskog rata od 1914.-1918.), Zagreb 1925, 498). Nema ni onih 5.402 dobrovoljca iz bataljona Rusa i 306 Čeha ko­je u Narodnoj skupštini pominje ministar vojni Dušan Trifunović (Zastava Novi Sad, broj 261 od 14. novembra1926). Nema ni onih Pomoravaca za koje jedan fran­cu­sk­i oficir piše da je “svaki… istovremeno i nedostižni i nevidlji­vi vo­j­nik”, te da se neprijatelji “u panici jedva spa­savaju… od usta­ni­ka ko­ji su seugnezdili na liticama i koji su bili nemilo­srdni”. I nema onih “oko 25.000 zarobljenika iz Italije pri­pravnih da stupe u dobrovoljce”, koje engle­sk­i general Planket pominje u razgovoru sa genera­lo­m Franšed’Epe­re­om, a koje Ita­lija­ni “u manjim skupovima upotrebljavaju na raz­nim od­secima fron­ta u italijanskoj uniformi i pod njiho­vim zapo­ved­ni­štvom” ili ih raz­menjuju za svoje sunarodnike u austrougarskomropstvu i šalju u če­hoslo­vačku le­giju i u rumunske “izvidničke čete” (Bogumil Hrabak, Jugosloveni zarobljenici u Italiji i njihovo dobrovoljačko pitanje 1915-1918, Novi Sad 1980, 78). I nema “stotinakfrancuskih avijatičara sa osam vazduhoplova” koji su 1915. godine došli da pomognu Srbiji (Dragan Vujičić, Pilot Polan ponovo među Srbima, “Večernje novosti” Beograd, 13. septembar 2015, 29)…

Srpski dobrovoljci iz prekomorskih zemalja


Svaki pokušaj da se do ukupnog broja dobrovoljaca iz prekomorja dođe listanjem pojedinačnih dokumenata i sabiranjem cifara sadržanih u njim­a, unapred je osuđen na neuspeh. Zbog toga, do njihovog približnokonačnog broja može se doći samo korišćenjem nekoliko global­nih cifara, kako sledi:

1. U julu 1914. godine, pre početka ratnih operacija, stigla je iz Se­verne Amerike grupa od 150 dobrovoljaca i odmah se priključila srpskoj vojsci (Vojna enciklopedija, knjiga 2 prvo izdanje, 561; Mihajlo Stojaković,Broj dobrovoljaca iz prekomorskih zemalja u ratovima 1912-1918, Zbornik radova sa naučnog skupa održanog u Kikindi 11. i 12. aprila 1996, Beograd 1996, 219);
2. Veliki rat bio je već sasvim izvestan, kad je brodovima “Zve­zda” i “Evropa” krenulo iz Severne Amerike 5.000 dobrovoljaca, delom Crnogoraca a delom Srba iz krajeva pod austrougarskom okupa­ci­jom(Politika Beograd, 27. jul/9. av­gust 1914);
3. Od oktobra 1914. do okupacije Srbije koncem 1915. godine Srbi iz Amerike dali su oko 14.000 dobrovoljaca (Pavle Hadži–Pavlović, Mihailo Pupin među Srbima u Americi, Tehnički list br. 11. i 12, str. 166-173,Zagreb 1935, 171; Vladimir Grečić, Uloga Mihajla Pupina u organizovanju srpskog iseljeništva u SAD, Zbornik radova sa naučnog skupa Život i delo Mihajla Idvorskog Pupina (Novi Sad – Idvor, 1979), Novi Sad 1985,286;
4. Na Badnji dan 1916, lađom “Brindizi” doplovila su do Medove najmanje 544 dobrovoljca, od kojih je eksploziju i potapanje lađe preživelo 151 lice (I. Petrović, Brodolomnici pod Medovo, prošireno ipopravljeno prigodno izdanje, Podgorica 2015, 187);
5. Nedugo posle transporta iz tačke 4, krenula su iz Amerike još dva transporta od 2.000 Crnogoraca, Herce­go­vaca, Bokelja i Ličana. Oni su kasnije iskrcani u Solunu i uključeni u srpske jedinice (Vojna enciklopedija, knjiga 2. prvo izdanje, 561); biće da su to isti transporti ko­ji se pominju u (Isto, knjiga 8. drugo izdanje, 787);
6. Krajem 1916. godine američka vlada odobrila je da se na teritoriji Sjedinjenih Država prikupljaju dobrovoljci za srpsku vojsku, s tim da se iz tranzitnog logora u Sen Luju savezničkim brodovima prebacuju uEvro­pu. Prema nepotpunim podacima, kroz prihvatni centar u Bizerti (Tunis) prošlo je oko 9.000 dobro­vo­ljaca (Isto, 2. knjiga, 496; Isto, 8. knjiga, 787);
7. Oko 155 dobrovoljaca iz Australije, u dve grupe, stiglo je na So­lunski front septembra/oktobra 1917. godine (Jugoslovenski dobrovoljci 1914-1918, dok. 197, 316; M. Stojaković, Navedeni rad, 220);
8. Iz Južne Amerike, u grupama od po tridesetak, pošto “kapetani brodova nisu smeli primati više zbog even­tual­nog potapanja”, stiglo je ne manje od 300 dobrovoljaca, uglavnom Crnogoraca (Dobrovoljci uratovima 1912-1918, knjiga I, Beograd 1971, 263);
9. Početkom septembra 1918. godine u malom depou u Tulonu našlo se 763 dobrovoljca “koji su ovih dana pristigli iz Amerike. Veliki deo ovih služio je vojsku i mole uputiti ih direktno u Solun”, kud su i poslati,mimo Bizerte (Jugoslovenski dobrovoljci 1914-1918…, dok. 208, 331-332);
10. Iz Italije stiglo je na Solunski front, u nekoliko na­vrata, oko 1.180 dobrovoljaca (B. Hrabak, Navedni rad, 71, 126, 136; Jugoslovenski dobrovoljci 1914-1918…, dok. 226, 363. i dok. 221, 350-354; M. Stojaković,Navedni rad, 222 );
11. Poseban Jugoslovenski bataljon od oko 1.000 ljudi, pod koman­dom Ljudevita Pivka iz Maribora, obrazovan je krajem 1917. go­di­ne i u sasta­vu italijanske vojske, ali ne na Solunskom frontu, borio se do krajarata (Jugoslovenski dobrovoljci 1914-1918…, dok. 223, 361; M. Stojaković, Navedeni rad, 222; Vojna enciklopedija, knjiga 6, 697);
12. Iz Francuske i Egipta stiglo je do 13. marta 1918. godine ukupno 2.744 dobrovoljca (Jugoslovenski dobrovoljci 1914-1918…, dok. 186, 303);
13. Ratne operacije bile su završene kad je u Solun stigla grupa od 2.000 dobrovoljaca iz Amerike, “pa su upućeni većinom” u Boku Kotorsku (P. Slijepčević, Navedeni rad, 16);
14. Dosadašnja istraživanja pokazuju da je u stranim medicinskim misijama na ratištima uz srp­sk­u vojsku učestvovalo najmanje 2.700 lica, od kojih je poimenično poznato preko 2.300;
Na osnovu podataka datih u prethodnim tačkama, nedvosmisleno se može zaključiti da se tokom Velikog rata u srpskoj i crnogorskoj vojsci našlo najmanje 41.500 do­brovoljaca iz iseljeništva u Americi, Australiji,No­vo­m Zelandu, Francuskoj, Maloj Aziji, Carigradu, Južnoj Afri­ci i Egiptu, najvećim delo­m, i u manjem broju iz zarobljeništva u Italiji i Francuskoj, od kojih je u proboju Solunskog fron­ta učestvovalo oko30.200 njih.

Srpski dobrovoljci na Solunskom frontu


Nešto više od po­lo­vine ukup­nog sastava srpske vojske u završnim operacijama na Solunskom fron­tu i u njegovom proboju činili su dobrovoljci:

1. oko 30.200 srpskih dobrovoljaca iz prekomorskih zemalja;
2. najmanje 25.700 dobrovoljaca prispelih iz Rusije:
a. barem 1.000 preživelih dobrovoljaca od onih koji su u Srbiju stig­li Du­navom s je­seni 1915. godine (P. Slijepčević, Navedeni rad, 11);
b. 1.100 dobrovoljaca poslatih iz Odese 25. januara 1917. godine (I. Jovanovićet all, Naveden o delo, 139);
v. najmanje 23.600 dobrovoljaca prispelih iz Rusije od kraja 1917. do 1. maja 1918. godine (Isto, 186. i 195). U ovoj drugoj velikoj gru­pi nalazilo se 2.663 pripadnika Druge divizije (prispele u So­lun 7. decembra 1917.godine) i oko 21.000 pripadnika Prve divi­zi­je koja je pristigla u Solun u tri eša­lo­na: oko 17.000 krajem janu­ara i 3.934 iz Druge brigade prispele u dve gru­pe: 29. marta i 1. maja 1918. godine (I. Petrović, VerniciOtadžbine : Srpski dobrovoljci iz prekomorskih zemalja 1912-1918, 248. i 284);
3. bar 1.300 dobrovoljaca–Hercegovaca iz crnogorske vojske, od oko 1.700 koliko ih se našlo na Krfu 28. februara 1916. godine, uoči reorganizacije srpske vojske (Veliki rat Srbije za oslobođenje i ujedinjenjeSrba, Hrvata i Slovenaca, Beo­grad 1927, knjiga XV-1916. godina, 64);
4. preko 300 dobrovoljaca iz crnogorske vojske (Srbobran, Srpski narodni list i organ Saveza Sjedinjenih Srba Slo­ga, Njujork, broj 412, 31. avgust 1917) i oko 800 Bokelja (Vasko Kostić, Srpska narodna gardaKotor, Kotor 1990, 93);
5. oko 2.500 dobrovoljaca iz mase od oko 10.000 austrougarskih zarob­lje­nika u Srbiji prve ratne godine (koji su se do­bro­vo­lj­no uključili u srp­sku vojsku, žandarmeriju, granične jedinice ili neke civilneslužbe);
6. oko 6.000 preživelih boraca iz najmanje šest prekobrojnih pukova početnog formacijskog sastava od oko 25.000 voj­ni­ka (Veliki rat Srbije…, knjiga XV, 7. i 17);
7. oko 1.800 Arbanasa iz Esad–pašinog odreda (Blagoje Ilić i Miki Stamenković, Jugoslavija po volji naroda 1914-1918, Novi Sad 1990, 94); i
8. preživelih možda oko 14.000 dobrovoljaca od ukupno oko 50.000 prebega iz susednih srpskih krajeva na samom početku ra­ta (Jugoslovenski dobrovoljci u Rusiji…, dok. 215, 298).

To znači da je od ukupno oko 140.000 vojnika u sastavu srpske voj­ske (Vojna enciklopedija, knjiga 8, 787), a možda i 150.000 – prema nekim drugim izvorima -, u pro­boju Solunskog fronta i u završnim vojnim ope­ra­ci­ja­ma za oslobo­đe­nje Srbije i Crne Gore i prekodrin­ski­h, prekosavskih i prekodunavskih srp­skih krajeva učestvovalo najma­nje 84.700 dobrovoljaca, od toga oko 78.400 iz­van Kraljevine Sr­bi­je, uglav­nom izkrajeva koji su pre rata bili pod austrijskom i ugarskom okupacijom.
Ovde dopisujemo, tek primera radi, da je sa­mo “iz Koreničkog i Udbinskog sreza bilo… oko 3.000 solunskih dobrovoljaca” (Nikola Plećaš Nitonja, Požar u Krajini, Čikago 1975, 272).
I, zbog onih koji “ne umeju da veruju” a znaju za zapise dr Lazara Genčića, načelnika saniteta srpske Vrhovne komande 1912-1916, da je “samo na vojištu radilo, pored naših lekara, još 200 stranih lekara i oko 500školovanih sestara”, i dr Hranislava Joksimovića iz Srpskog Crvenog krsta, da su “u ratovima 1914-1915… sve (strane medicinske) misije imale 82 lekara i 429 bolničara, sestara i drugih” (Vlad. Stanojević et all., Naše ratno sanitetsko iskustvo, Zbornik radova, Beograd 1925, 785. i 836), ponavljamo da dosadašnja istraživanja pokazuju da je u stranim medicinskim misijama na ratištima uz srp­sk­u vojskuučestvovalo najmanje 2.700 lica, od kojih je potpisniku ovih redaka poimenično poznato preko 2.300, od čega preko 1.800 s engleskog govornog područja.

Preuzeto sa: vesti.rs
Izvor:
 Ilija Petrović

Nema komentara

Napišite komentar