Trebinjci koji su utemeljili našu likovnu kulturu: Bog je pogledao Srbe kada je Risto Vukanović oženio Betu

Udruženje Trebinjaca “Jovan Dučić” u Beogradu je 4. novembra 2019. godine upriličilo akademiju posvećenu slavnom bračnom paru, likovnim stvaraocima Ristu i Beti Vukanović.

RATKOVIĆ: PETA AKADEMIJA POSVEĆENA ZNAMENITIM TREBINJCIMA

Kako je u uvodnoj riječi domaćina ove večeri, Žarka J. Ratkovića, inače predsjednik Udruženja Trebinjaca “Jovan Dučić” u Beogradu bila je ovo peta manifestacija koju je ovo Udruženje organizovalo afirmišući lik i djelo znamenitih Trebinjaca. Do sada su priredili akademije u čast Jovana Dučića, Luke Ćelovića Trebinjca, arhimandrita Nićifora Dučića i vođe hercegovačkog ustanka Luke Vukalovića.

– Nakon studija na umjetničkoj akademiji u Minhenu, 1898. godine vjenčali su se umetnici Risto Vukanović, rođen u selu Bugovini kraj Trebinja i Njemica Babeta (Beta) Bahmajer, Iste godine doselili su se u Beograd, gdje je Beta donijela manire evropskog slikarstva, kroz prijestonicu prva vozila bicikl i miješala malter. Ona i Risto imali su harmoničan brak, a u njihovoj porodičnoj kući otvorili su slikarsku školu iz koje se kasnije razvila Kraljevska umjetnička škola, a potom i Fakultet primjenjenih umetnosti. Risto je radio portrete i slike sa istorijskom tematikom i bio je jedan od najznačajnijih predstavnika minhenske impresionističke škole. Beta je slikala portrete, pejzaže i motive mrtve prirode – rekao je Ratković i dodao da se Beta smatra začetnicom umjetničke karikature u Jugoslaviji, kao i da je ona izradila nacrt za ratnu novčanicu od 50 dinara, čija je prva partija izdata marta 1915. godine u Parizu.

– Risto i Beta učestvovali su u osnivanju Društva srpskih umetnika “Lada” 1904. godine. Beta je radila kao dobrovoljna bolničarka u Balkanskim ratovima, zbog čega je nagrađena Ordenom za njegu ranjenika i bolesnika i Medaljom za usluge Crvenom krstu Srbije. Kad je počeo Prvi svjetski rat Risto se teško razbolio. Pored njega Beta je u bolnici njegovala i ranjenike. Sa srpskom vojskom otišli su za Solun, a zatim sa grupom ranjenika u Marselj. Nakon rata Risto je radio kao inspektor u više mjesta u Francuskoj, u srpskim srednjim školama, otvorenih za djecu iz Srbije pogođenu ratom. Preminuo je početkom 1918. godine i sahranjen na vojničkom groblju u Tijeu, gdje mu je Beta podigla spomenik- rekao je Ratković i objasnio da se Beta vratila u zemlju, a potom živjela u Domu učenica u Beogradu, gdje je radila kao nastavnik crtanja.

– Ubrzo je osnovala Udruženje likovnih umetnika u Beogradu, a par godina kasnije postala je nastavnik u Umjetničkoj školi. U Drugom svjetskom ratu odbila je da se učlani u pokret “Kulturbund”, ističući da se smatra Srpkinjom, odnosno trebinjskom nevjestom. Slikala je i crtala do kraja života. Dobitnica je nagrade za životno djelo 1971. godine. Umrla je godinu dana kasnije u sto prvoj godini života i sahranjena na Novom groblju u Beogradu – zaključio je svoje izlaganje Ratković.

PETROVIĆ: VUKANOVIĆ POSVEĆEN ISTORIJSKIM I ETNOGRAFSKIM MOTIVIMA

Kustos Narodnog muzeja u Beogradu Petar Petrović je rekao da Risto Vukanović nije najveći srpski slikar, ali je sigurno rastom bio najviši. On se osvrnuo na izložbu koju su kao mladi bračni par Risto i Beta Vukanović prikazali u Narodnoj skupštini 1898. godine .

– Posebno je važna bila slika “Guslar”, koja pokazuje zrelost autora, a koja je objedinjavala likovne kvalitete temu i trenutak – rekao je Petrović koji je istakao da to bila preteča njegove kasnije slike “Dahije”.

– Za ovu sliku možemo da kažemo da je njegovo životno djelo čije su umjetničke kvalitete prepoznali svi kritičari u vremenu kada je nastalo. Iz iskustva po minhenskim galerijama Risto je shvatio mogućnost da jedan izvor svjetlosti rješava problem slike. Ono što je značajno slika je dobila nagradu u izložbi u Minhenu i odmah došla u posjed kolekcije kralja Milana. Tek između dva svjetska rata dospjela je u zbirku Narodnog muzeja – rekao je Petrović koji je kao napomenuo da je Risto Vukanović proveo određeno vrijeme na Petrogradskoj akademiji kod čuvenog slovenačkog učitelja slikarstva Antona Ažbea, koji je okupljao umjetnike sa ovih prostora.

– Ovo iskustvo kao i godine provedene na Minhenskoj akademiji i podrška profesora Aleksandra Vagnera uz preporuke nadležnom ministarstvu da mu se odobri blagodeljanije (stipendija) omogućilo mu je da se posveti stvaranju – rekao je Petrović koji se potom osvrnuo na Vukanovićev triptih “Molitva”.

– Ova slika se nalazi u Zagrebu, a na njoj je autor objedinio tri vjeroispovesti u trenutku molitve. Slika je vrlo bitna jer nastavlja nit istorijske tematike i bavljenje etnografijom – rekao je Petrović navodeći da je Vukanović imao i druga interesovanja kao što je mrtva priroda i portreti.

– Neposredno pred smrt uradio je jedno od najboljih njegovih djela portret svoje supruge, saputnika i vjernog druga Bete Vukanović – zaključio je Petrović.

KUSOVAC: IMAO SAM ČAST DA UPOZNAM BETU

Istoričar umjetnosti Nikola Kusovac je rekao da je imao tu privilegiju da lično poznaje Betu Vukanović koja je živjela sve do 1972. godine kada je navršila okruglo 100 godina.

-Najznačajnije životno djelo Rista Vukanović je upravo njegova supruga Beta Vukanović, apsolutno. Onoga dana kada je njihova veza ovjerena brakom u Parizu 1898 i kada su stigli u Beograd pokazalo se koliko je bio taj Gospod milostiv prema nama – rekao je Kusovac i dodao da Beograd do septembra 1898. godine nije bio u prilici da vidi izložbu kakva je bila tada, a na kojoj je pored ovog bračnog para svoje radove izložio i vajar Simeon Roksandić.

– Risto Vukanović i Simeon Roksandić izložili su tek dvije-tri skulpture, ali radna Njemica Beta znala je da popuni sav taj prostor. Ponudila je mnogo slika, portreta, pejzaža i djela primjenjene umjetnosti. Radila je kožu, pa staklo i praktično usmjerila srpsku umjetnost – rekao je Kusovac koji je potom ispričao i iskustva iz ličnih susreta sa Betom.

– Tek sam došao i počeo da radim kao „potrčko“ u Muzeju i kao takav često sam trebao da odem do Bete i nešto odnesem. Iz poštovanja i ljubavi prema svi smo je zvali „tetka Beta“. Bila je tijelom krhka, svijetlih očiju, malena. Gostoprimljiva kao što bi bila svaka hercegovačka domaćica nudeći kafu iz fildžana i rakiju – prisjetio se Kusovac objašnjavajući nesvakidašnju radnu etiku ove Njemice koja je i sa polomljenim rukama vježabala desnu da bi mogla da slika.

– Svoga Rista je sahranila, ali mu je ostala vjerna cijeloga života. Hercegovinu je veoma poštovala, pa je i nakon Ristove smrti posjetila Hercegovinu 1958. godine. Tom prilikom je svoja tri rada ostavila Muzeju Hercegovine – rekao je Kusovac.

On je rekao da je imao veliku čast da radi na postavci i obnovi Muzeja Hercegovine 1995. godine.

– Radeći na postavci Dučićeve zbirke došli smo do Betinih slika. Ulje na platnu je prikazivalo Hercegovku, jedan akvarel je predstavljao kuću u Bugovini, rodnom selu njenog supruga, dok je treći rad, prema nekim tvrdnjama, bila rodna kuća Jovana Dučić, što se kasnije ispostavilo da ipak možda nije tačno – ispričao je Kusovac.

On je te godine obišao Crkvinu sa uvjerenjem da će se Dučić vratiti da odatle gleda svoje milo Trebinje.

– Kada sam poslije nekoliko godina došao i vidio veličanstveno djelo arhitekte Peđe Ristića bilo je jasno da je Hercegovačka Gračanica zapravo druga Lovćenska kapela – rekao je Kusovac.

On se potom osvrnuo na još jedno Betino remek djelo.

– Njena slika “Krsna slava” je 1900 godine izložena u Parizu . Vremenom je otkupio trgovac Petar Nikolić, Srbin iz Zagreba sa pravom da može da je umnožava. Tako su kopije njenog rada ulazile u domove Srba po Bukovici, Ravnom Kotaru, Dalmatinskom Kosovu…. Ova slika svjedoči da je Beta 1900. godine razumjela ljepotu okupljanja u domu oko svijeće i slavskog kolača – rekao je Kusovac.

Osvrnuo se i na odnos Bete i čuvene srpske slikarke Nadežde Petrović.

– Među njima je varničilo. mada nesporno velika Srpkinja Nadežda je promovisala jugoslovensku liniju za razliku od Bete koja je pravila srpsko udruženje – rekao je Kusovac koji je prisutne pozvao da se pretplate na Novu zoru u kojoj je objavljen njegov tekst koji detaljno opisuje lik i djelo Bete Vukanović.

ERIĆ: OSTAVILI VJEČNI TRAG U SRPSKOM SLIKARSTVU

Kustos i dokumentarista FLU u Beograd dr Olivera Erić se osvrnula na uticaj Vukanovića na umjetničko obrazovanje u Srbiji.

– Bračni par Vukanović je dobio dozvolu od Ministarstva prosvete da naslijedi prvu srpsku slikarsko-crtačku školu od njenog osnivača Kirila Kutlika, poslije njegove smrti. Pošto su promjenili dvije adrese, Vukanovići su školu uselili u svoju kuću u Kapetan-Mišinoj 13 koju je projektovao njihov prijatelj Milan Kapetanović, projektant jugoslovenskog paviljona na Svetskoj izložbi u Parizu. U kući su napravljena četiri velika ateljea. Slikarska škola je radila od 1902. do 1905. godine. Cilj škole je bio da pripremi buduće polaznike stranih slikarskih akademija, ali i učitelje crtanja za gimnazije i više ženske škole.Škola je 1905. godine prerasla u Umjetničko-zanatsku školu, kada je premještena u ulicu Kralja Petra, a kasnije u Kraljevsku umetničku školu, u kojoj je Beta Vukanović predavala crtanje i akvarelisanje (akvarel). Iz nje su izašle generacije impresionista – rekla je Erićeva koja je objasnila i neke specifičnosti ove škole.

 U Vukanovićevoj školi se rad u gipsu primjenjivao samo na one učenike početnike koji se do tada nisu oprobali u crtanju. Poslije toga prelazilo se na crtanje, slikanje po mrtvoj prirodi, a potom živom modelu, cijela figura, tijelo. Po ugledu na evropske akademije uvedeno je slušanje teorijskih predmeta koje su predavali univerzitetski obrazovani profesori: Klasičnu anatomiju Vojislav Đorđević, Perspektivu i stilove Svetozar Zorić, Osnove estetike Brana Petronijević, Nauku o krašenju zanatskih radova Mihajlo Vatrović. Iako su bili besplatno angažovani iz sačuvanih programa kursa vidi se da su nastavnici ozbiljno shvatili svoju ulogu i da su ulagali veliki trud – rekla je Erićeva.

Ona je istakla da se Beta Vukanović tokom svog umetničkog školovanja usavršila i u tehnici grafike koju je pokazivala.

– Ove radove naša publika je slabo prihvatala. Kako je kasnije izjavljivala Beta Vukanović je zbog toga bila razočarana, pa je svoj alat za bakrorez poklonila talentovanom učeniku Luki Ivanoviću, vrsnom crtaču koji je grafičku tehniku kod nas doveo do vrhunca u to vrijeme – rekla je Erićeva.

Ona je navela i zanimljiv podatak da je škola prilikom otvaranja imala 90 đaka zanatlija i oko 20 momaka i djevojaka što je ondašnji mali Beograd bio veliki broj.

– Treba napomenuti da je žensko odjeljenje Vukanovićeve škole bila specifičnost koja je predstavljala želju da slikarska škola bude dostupna i ženskoj omladini. U našoj sredini žensko odjeljenje je steklo veliku popularnost tako da je vremenom po broju učenika prevazilazilo muško. Zahvaljujući velikom pedagoškom iskustvu i entuzijazmu Bete Vukanović ova škola i kasnije umjetničko-zanatska škola postale su izvor ženskih talenata što je delovalo ohrabrujuće u srpskoj sredini u kojoj se između 1900 i 1914 godine pojavila velika grupa slikarki, što je tada bila rijetkost u mnogim razvijenim zemljama zapadne Evrope – rekla je Erićeva.

Ona je navela da je Beta Vukanović osnovala fond „Rista i Beta Vukanović“ iz koga se od 1967 godine svake godine dodeljuje nagrada najboljim studentima Akademije fakulteta likovnih umetnosti.

– U Kolarčevoj zadužbini je 29. maja 1992 godine održana je izložba slika dobitnika nagrade fonda „Riste i Beta Vukanović“. U pratećem tekstu kataloga istoričarka umetnosti Bojana Dulić ističe: „Osnivanjem fonda Beta Vukanović nije imala namjeru da sebi i svom suprugu podiže spomenik, već da ostvari kontinuitet svog umjetničkog pedagoškog djelovanja i na sledeće umetničke naraštaje. Potvrda tih plemenitih namjera je da u njenoj zaostavštini nema uslovljavanja niti zadatih propozicija koje bi sputavale kome se za dodeljivanje nagrada, već samo želja da se pomogne i ohrabre najbolji i najvredniji studenti – rekla je Erićeva.

Ona je dodala da se na FLU nagrađuje i rad studenta sa slikarskog odseka nagradom za slikarstvo Riste i Bete Vukanović, kao i da od 28 školskih nagrada je najznačajnija velika nagrada Riste i Bete Vukanović.

U programu su još učestvovali glumac Miodrag Rakočević i gitarista Nikola Jelačić.

Ovaj program realizovan je uz podršku Sekretarijata za kulturu Grada Beograda.

Domaćin večeri Žarko J. Ratković se zahvalio svima koji su odvojili vrijeme da bi saznali nešto više o znamenitim Trebinjcima Ristu i Beti Vukanović.

On je pozvao okupljene da dođu na tradicionalno zavičajno veče Trebinjaca koje će se 7. decembra 2019. godine održati u restoranu beogradskog hotela „Orašac“.

Tekst i fotografije: Trifko Ćorović

Vest preuzeta sa: slobodnahercegovina.com

Nema komentara

Napišite komentar