Školstvo u opštini Gospić

U organizaciji Udruženja Gospićana „Nikola Tesla“ u sali opštine Novi Beograd, održano je predavanje „Školstvo u opštini Gospić od početka 18. vijeka do 1990. godine“

„Ovo predavanje posvećeno je stotinama učitelja, nastavnika i profesora, koji su svoj život i rad uložili u obrazovanje ličke mladosti, radeći u veoma teškim uslovima. Zahvaljujući njihovom obrazovnom i vaspitnom radu, više stotina generacija mladića i djevojaka iz Like je steklo potrebno obrazovanje i izvedeno na pravi put“, rekao je Đorđe Pražić, u uvodnom govoru, održanom pred više desetina prisutnih među kojima je bio i Miodrag Linta, zamjenik predsjednika Odbora za dijasporu i Srbe u regionu u Skupštini Srbije.

U ime Udruženja i svih nekadašnjih gospićkih đaka, Pražić je posebno pozdravio prisutne prosvjetne radnike i članove porodica umrlih prosvjetnih radnika sa područja opštine Gospić i čitave Like, koji su se odazvali ovom skupu.

„Cilj ovog predavanja je da se sačuva istina o ulozi i značaju srpskog naroda po pitanju školstva na tom prostoru. Prosvjetni radnici iz redova srpskog naroda nisu bili samo predavači i vaspitači, nego i najodgovornija lica koja su rukovodila školskim ustanovama , radili na unapređenju školstva, što se najbolje može vidjeti i po nekadašnjim dužnostima predavača na ovom skupu. Sve o trnovitom putu razvoja našeg školstva na prostoru opštine Gospić, čućemo od uvaženih profesora Mile Rajčevića, nekadašnjeg direktora osnovne škole „Narodni heroji Kata Pejnović i Nada Dimić“, Dušana Đakovića, direktora srednjoškolskog Centra odgoja i usmjerenog obrazovanja „ Nikola Tesla“ i magistra Nikole Uzelca, prodekana i dekana Pedagoške akademije u Gospiću“, rekao je, između ostalog Pražić, najavljujući uvodničare, a opet ne zaboravljajući da pomene da je i Nikola Tesla svoje prve obrazovne korake napravio u ličkom školstvu.

 

OSNOVNO OBRAZOVANJE


„Školstvo i prosvjeta Like upravo su odraz istorijskih prilika u kojima se Lika nalazila. Bitno je napomenuti da je za sve one koji su Likom upravljali bilo važnije da Lika ima dobre vojnike, koji će se hrabro boriti i ratovati, nego da budu pismeni. Preteče škola u Lici imamo u kaptolima, biskupijama i samostanima /manastirima/, a susrećemo ih u literaturi pod nazivom samostanske, jer se u samostanima učilo čitanje i pisanje, a uz to učenici su upućivani i u latinski jezik, računanje i crkveno pjevanje.

Lika je po pitanju školstva išla u korak sa ostalim krajevima u Hrvatskoj. Poslije protjerivanja Turaka, Lika je ušla u sastav Vojne krajine kojom je upravljao Bečki dvor. Naseljavanjem Like srpskim stanovništvom iz Srbije, Bosne, Hercegovine i Crne Gore, naročito u prvoj polovini 18. vijeka, osnivaju se srpske pravoslavne škole o čijem su radu vodile brigu srpske crkvene opštine. Prve srpske škole u Lici osnovane su u Zalužnici kraj Otočca 1752. godine, koju je podigao vladika gornjokarlovački Pavle Nenadović i Metku kraj Gospića. Otvaranjem srpske škole u Metku 1752. godine počela je oživljavati prosvjetiteljska i duhovna aktivnost u srpskim selima: Počitelju, Čitluku, Divoselu, Barletima, Vrepcu, Mogoriću, Ploči, Kiku, Raduču… Godine 1799. za učitelja u srpsku školu dolazi Savo Mrkalj, prvi reformator srpske ćirilice. Za njega je Vuk Karadžić u „Pismenici serbskoga jezika“ 1814. godine zapisao: „…imajući za namjerenje uspjeh Serbskog književstva ne mogu druge Azbuke upotrebiti nego Mrkaljevu, jerbo Serbski jezik lakša i čistija ne može biti od ove“. U originalnom spisu Save Mrkalja , napisanom u Gospiću 19. jula 1799. godine vidi se da je Sava Mrkalj imao 11 đaka.

Posebno je značajno razdoblje u otvaranju pučkih škola u Lici u vrijeme vladavine Marije Terezije i njenog sina Josipa II. Pučke škole u Lici dijelile su se na opštinske i državne. Opštinske pučke škole su dvorazredne i trorazredne, dok su se državne pučke škole dijelile na dvorazredne i četvororazredne više škole. Ličko školstvo poslije raspada Austrougarske monarhije i stvaranja Kraljevine SHS razvijalo se prema Zakonu koji je obavezao Zemaljsku vladu da se u svakom mjestu „gdje ima barem 40-oro djece školu polaziti, obavezno mora otvoriti pučka škola. Početkom 19. vijeka otvorene su škole u gotovo svim većim selima na teritoriji Gospića. Poseban značaj na prosvjetnom, kulturnom, sportskom i obrazovnom preobražaju ovih mjesta dali su svojim sadržajima srpska dobrotvorna društva (Privrednik), kulturno – prosvjetna društva, domovi kulture…

U ratnom perodu od 1941 – 1945. godine u srpskim selima prestale su sa radom osnovne škole. Poslijeratni razvoj ličkog školstva obilježavaju tri karakteristična perioda. Period od 1945 – 1953. godine karakteriše izgradnja porušenih škola i drugih školskih i prosvjetnih ustanova. Drugi razvojni period u školstvu traje od 1953 – 1963. godine kada se ostvaruje potpuno osmogodišnje školovanje, i treće razdoblje u razvoju školstva u Lici traje od 1963. godine do devedesetih godina 20. vijeka, a karakteriše ga daljna decentralizacija, intenzivira se prevoz učenika u matične škole, aktivno se radi na podizanju stručnosti u školama, stvaraju se materijalno kvalitetniji uslovi za rad škola. Narodna osmogodišnja škola osnovana je u gradu Gospiću 1957. godine. Rješenjem NOO-a od 23.12.1958. godine Narodna osmogodišnja škola podijeljena je u dvije osnovne škole, I i II osnovnu školu. Referendumom provedenim 1979. godine, škole su se udružile u jedinstvenu osnovnu školu, koja je nosila naziv: Osnovna škola „Narodni heroji Kata Pejnović i Nada Dimić“ sve do 1991. godine.

Hrvatska je izašla iz SFRJ 1991.godine i postala samostalna država. Građanskim ratom u Hrvatskoj prestale su sa radom osnovne škole u srpskim selima: Divoselo, Čitluk, Počitelj, Medak, Raduč, Papuča, Kruškovac, Ploča, Mogorić, Vrebac, Vrebački Pavlovac, Lički Osik, Ostrvica, Široka Kula, Studenci, Kosinj…, a poslije „Oluje“ srpska su sela ostala i bez naroda i bez škola.

prof. Rajčević sa svojim učenicama

„Obrazovanje je uslov prosperiteta svake zemlje, čemu su dali svoj veliki doprinos đaci i profesori ovih škola na polju nauke i tehnike, odnosno da zaključim poznatom izrekom Nelsona Mandele: „Obrazovanje je najmoćnije oružje koje možete upotrijebiti da promijenite svijet““,završio je svoje izlaganje prof. Mile Rajčević.

 

SREDNJE OBRAZOVANJE


O srednjem obrazovanju, na njemu svojstven način, govorio je Dušan Đaković, nekadašnji direktor Centra odgoja i usmjerenog obrazovanja „ Nikola Tesla“ u Gospiću. Iz njegovog izlaganja, zbog vremena i prostora izdvojili smo najvažnije segmente.

Gospićka gimnazija osnovana je davne 1868. godine u objektu Muzeja Like, da bi 1939. godine bila preseljena u zgradu „ stare gimnazije“. Iste godine počeo je sa radom i đački dom u oficirskoj zgradi na čardaku. Po završetku rata 1947. godine, gimnazija i učiteljska škola useljene su u obnovljenu zgradu, a u staru gimnaziju su se uselile škole koje su obrazovale kadrove za privredu. Istovremeno je počeo da radi i đački dom za učenike srednjih škola, a na Ličkom Osiku, iste 1947. godine počinje sa radom industrijska škola preseljena iz Rakovice. Broj učenika se mijenjao tako da je gimnaziju tada pohađalo 650 učenika (do 20 odjeljenja), učiteljsku školu 240 učenika (8 odjeljenja), dok je školu učenika u privredi pohađalo 640 učenika (do 19 odjeljenja) za 16 zanimanja. U đačkom domu stanovalo je do 180 učenika. Učiteljska škola se ukida 1965. godine, a osniva se Viša nastavnička škola.

Gimnazija Gospić

Do naredne reforme srednjih škola u Gospiću, uostalom kao i u drugim dijelovima SFRJ, dolazi 1974. godine. Sve srednje škole se udružuju i osniva se Centar odgoja i usmjerenog obrazovanja „ Nikola Tesla“. Ovaj centar u gotovo 100 odjeljenja pohađalo je oko tri hiljade učenika i bila je to najveća škola u tadašnjoj Jugoslaviji. Osim njih, po riječima prof. Đakovića, ovaj Centar pohađalo je 1500 polaznika koji su se obrazovali uz rad ili iz rada od I doV stepena školovanja, a imao je i svoja područna odjeljenja u Otočcu, Donjem Lapcu, Gračacu, Perušiću, Vrhovinama…

„Prema ocjenama prosvjetnih savjetnika, centar je zauzimao jedno od pet prvih mjesta u Republici Hrvatskoj. Mnogi učenici ovog Centra osvajali su prva mjesta na republičkim takmičenjima u mašinskoj i elektrotehničkoj struci, literalnim radovima, stranim jezicima, posebno ruskom, kao i sportskim takmičenjima, prije svega, u rvanju“, sa ponosom je istako njegov najmlađi direktor, profesor Dušan Đaković.

 

VIŠE I VISOKO OBRAZOVANJE


„Davne 1919. godine u Gospiću je otvorena Učiteljska škola koja deluje do 1965. godine. Tradiciju učiteljskog obrazovanja je nastavila Pedagoška akademija u Gospiću koja je osnovana 07.10.1963. i bila je to prva viša škola u Lici“, ovom konstatacijom počeo je svoje predavanje magistar Nikola Uzelac, bivši prodekan i dekan Pedagoške akademije u Gospiću.

Pedagošku akademiju osnovao je Narodni odbor opštine Gospić, a prostor za rad je bio na drugom i trećem spratu gimnazije „Nikola Tesla“. Organizovan je redovni i vanredni studij za zvanje nastavnika u trajanju od četiri semestra i sticanje više stručne spreme. Nastava je bila organizovana u pet studijskih grupa: razredna nastava – hrvatskosrpski jezik, razredna nastava – matematika, hrvatskosrpski – zemljopis, hrvatskosrpski – povijest, povijest-zemljopis. Te 1963. godine bilo je upisano 69 redovnih i 96 vanrednih studenata. Broj studenata rastao je tako da je u školskoj 1969. i 1970. godini bilo 393 redovnih i 335 vanrednih studenata. Pedagoška akademija je 1975. godine postala članica Sveučilišta u Rijeci, a od 17. 05. 1978. nastavlja sa radom kao Radna jedinica Pedagoškog fakulteta u Rijeci pod nazivom Pedagoška akademija Gospić. Od osnivanja akademije do njene integracije u Pedagoški fakultet, na akademiji je diplomiralo 890 studenata. Među diplomiranim studentima najbrojniji su bili nastavnici razredne nastave ukupno njih 404.

Nastavnici razredne nastave i profesori su permanentno radili na svom stručnom usavršavanju, a čuvali su našu kulturnu i prosvetnu tradiciju i kao predavači na stručnim seminarima.

„Nastavljajući svijetle tradicije učiteljske škole u Gospiću u ovoj pedagoškoj ustanovi svestrano su se obrazovali kadrovi za nastavničko zvanje. Zahvaljujući samopregalačkom zalaganju i radu njenih nastavnika koji su uložili ogroman trud za afirmaciju, ugled i prosperitet ove naučne ustanove, naša Pedagoška akademija je bila nasljednik inovacija u pedagoškoj nauci i praksi i mjesto sticanja zvanja i iskustava, kvalitetnog stvaralačkog i naučnog rada“, rekao je, na kraju svog izlaganja, mr Nikola Uzelac, dodajući da su u nastavnoj 1990/91. godini na akademiji predavali tri doktora nauka, četiri magistra, jedan akademski slikar i dva profesora za stručne predmete.

Tekst i fotografije: Željko ĐEKIĆ

(Da otvorite sliku preko celog ekrana kliknite na nju)

Nema komentara

Napišite komentar