Borba za očuvanje srpskih škola u BiH

U 19. veku, od strane turske vlasti, donetim Hatišerifom iz 1839. Hatihumajunom iz 1856. i Zakonom za opštu prosvetu iz 1869. godine, u Bosni i Hercegovini počelo je ubrzano otvaranje škola. To su bile škole s konfesionalnim ili nacionalnim obeležjima.  Osnivale su ih i izdržavale pojedine verske organizacije. Postojale su škole za pravoslavne, katolike, muslimane i Jevreje.

Stanovništvo Bosne i Hercegovine bilo je prosvetno i kulturno mnogo zaostalo. Oko 97% stanovništva bilo je nepismeno. Otvaranje škola i širenje pismenosti bio je čin progresa i nade u bolja vremena.

Srpske škole, i ako s velikom mukom i  naporom, bile su u stalnom porastu. To je ujedno bio i vid borbe za crkveno-školskom autonomijom i vid otpora prema okupatoru.

Kad je počela okupacija Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske, s izgovorom Monarhije da će brinuti o podizanju svesti u jednoj zaostaloj zemlji, naredbom Zemaljske Vlade od 26.8.1879. godine u Sarajevu su otvorena dva kursa namenjena obrazovanju, koja su se kasnije pretvorila u prve osnovne škole prema koncepcijama Austrougarske. To su bile državne škole koje su se izdržavale iz državne kase. Državne škole su služile kao instrument razvijanja kulta prema Habzburškoj monarhiji. Te škole nisu imale obeležja verske ili nacionalne pripadnosti. Izdržavane su iz opštinskih kasa i državnog budžeta. Učitelji su isplaćivani preko državnih organa tako da su bili direktno vezani za vlast i izvršenje njihove politike.

Okupatorska vlast, na čelu sa Benjaminom Kalajem, težila je da ojača svoj položaj,  posebno u oblasti obrazovanja i vaspitanja, poništavajući i ukidajući postojeće norme i pravila, što se naročito odnosilo na srpski narod. Smatrano je da je škola idealno mesto gde se ideje šire ili guše. Uspostavljeni su strogi odnosi između državnih, konfesionalnih i verskih škola. Suzbijani su narodni pokreti, društva i udruženja, sve zbog navodne bojaznosti od dolazećih ideja van Monarhije. Nije bilo dozvoljeno nikakvo ispoljavanje nacionalnih težnji, pa ni u prosveti.

U školama koje su bile namenjene svoj deci jezik je prvo preimenovan u hrvatski a potom u „Zemaljski jezik„, da bi od 1883. godine preimenovan u „Bosanski jezik„.

I školska terminologija je menjana u korist okupatorskih ideja. Škole su mogle da nabavljaju knjige samo one koje je Vlada propisivala. U čitankama se izbegavala narodna poezija, naročito epske pesme. U knjigama istorije Hrvati, Srbi, Mađari i Mlečani stavljani su u isti položaj. Pravo korišćenja ćirilice često je menjano, od situacije do situacije, kako je odgovaralo okupatoru.

Govorilo se da okupacija ima privremeni karakter ali se videlo da su im ideje na dugoročnom planu. Okupatora su posebno interesovale političke tendencije među osnivačima i nosiocima školstva.

Sve su to bili povodi za nerazumevanje i sukobe vlasti i domaćeg stanovništva.

Srpski narod u Hercegovini zalagao se za očuvanje svog jezika, pisma, istorije i veroispovesti,  što su bili elementi očuvanja identiteta srpskog naroda. Borba i zalaganje odvijali su se na svim frontovima i pred svim nadležnim organima.

U Mostaru je 1881. godine, uz jedinstvenu podršku svih srpskih crkvenih opština u Hercegovini osnovan Pokret za slobodu škola, sa zahtevom kako bi se pritisak na školstvo okončao.

U to vreme, istaknuti učeni Srbi, shvatili su da bez opstanka svojih škola, svojih školskih programa, štampanja udžbenika i knjiga na srpskom jeziku nema ni opstanka srpskom narodu.

No, nisu samo monarhističke uredbe sputavale rad srpskih škola. Taj problem su predstavljale i oskudne finansije crkvenih školskih opština.

O primerima angažovanja za očuvanjem i opstankom srpskih škola pisala je i  „Bosanska vila„ , list za zabavu, pouku i književnost, u svom broju 10, od 15.5.1898. godine, obaveštavajući svoje čitaoce da će se na drugi dan Troičindana stolačka omladina, na poziv Crkveno školske opštine, okupiti u selu Donjem Poplatu, kotor stolački, i prirediti zabavu u prostorijama pravoslavne osnovne škole. Čist prihod bio je namenjen toj školi, čiji je opstanak bio doveden u pitanje.

Ovo je bio prvi primer u Hercegovini da se zabava namenski organizuje u jednom selu od strane stanovništva grada, kako bi se pomoglo svojoj braći.

I u svom sledećem broju „Bosanska vila„ je najavila da će 30. juna 1889. godine srpsko-pravoslavna omladina u Ljubinju prirediti zabavu u korist proširenja zgrade srpske osnovne škole. U programu je pored ostalog najavljen nastup mešovitog hora i pozorišni komad „Smrt Stefana Dečanskog„.

I naredne 1889. godine srpska omladina u Ljubinju je za Petrov dan organizovala zabavu čiji je prihod bio namenjen u korist srpske škole.

Ovo su samo neki od primera teške i stalne borbe  i brige srpskog naroda za očuvanjem i unapređenjem obrazovanja i školstva u Hercegovini.

Srbi su vodili neprestanu borbu i brigu na polju obrazovanja svog naroda, kako po gradovima tako i po selima širom Hercegovine. Naročito su bile aktivne Crkvene opštine. Srpski narod je shavtio da je neznanje skuplje od obrazovanja.

Jedan od primera koji nam ovo potvrđuje je i taj da je u Gacku 1903. godine podignut parohijski dom koji je služio za potrebe pravoslavne škole.

Na Mitrovdan 1904. godine u Pocrnjevu, selu između Ljubinja i Stoca,  uz pomoć priloga srpskog naroda i Srpske pravoslavne opštine stolačke, osveštana je nova zgrada za potrebe rada srpske osnovne škole.

Srbi trebinjskih sela Strujići, Dola, Dodanovići i Kotezi svojim radom i dobrovoljnim prilozima izgradili su u porti crkve Svete Varvare srpsku školu, koja je počela sa radom 1906. godine.

Sa gradnjom hrama Svetog Preobraženja Gospodnjeg u Trebinju, započetog 1888. a završenog 1908. godine, uporedo je građen i objekat u kome je 1908. započela rad Srpska škola u Trebinju.

Sve prosvetne torture, od strane Austrougarske, koje su odgovarale njihovim prosvetnim, ekonomskim, političkim i vojnim ciljevima nastavljene su i posle aneksije Bosne i Hercegovine. Po nekim pitanjima u nešto blažoj formi, zahvaljujući upornoj borbi i  nastojanjima javnih radnika, predstavnika Srba.

Ali, već po izbijanju Prvog svetskog rata, srpske škole su zatvorene, po naredbi Zemaljske Vlade od 13. oktobra 1914. godine,  a sva srpska društva raspuštena ili im je bio zabranjen rad. I rad mostarske državne gimnazije obustavljen je 1914. i 1915. godine zbog toga što se u njoj razvila organizacija nacionalne omladine.

Kao i u drugim mestima širom Hercegovine tako su i srpske pravoslavne osnovne škole u Nevesinju, Biogradu i Kifinom Selu bile zatvorene a nije bilo ni učiteljskog kadra jer su sveštenici pohapšeni a učitelji ili pohapšeni ili mobilisani u austrougarsku vojsku.

Zemaljska Vvlada je 10. novembra 1915. godine donela naredbu o zabrani korišćenja ćirilice.

Po naredbi od 27. aprila 1916. godine Srpska pravoslavna opština u Mostaru je morala da skine natpis sa svoje škole jer je bio napisan na ćirilici.

Širom Hercegovine, uz pomoć ljudi iz državne policije i šuckora, vršena je tiranija nad  srpskim narodom, pa i na prosvetno-kulturnom planu.

Završetak Prvog svetskog rata, pored slobode, doneo je srpskom narodu u Hercegovini plodove rada i borbe za pravilnim i priznatim načinom obrazovanja. Nastavak te borbe predstavlja put kojim se još uvek ide i stremi ka cilju očuvanja srpskog identiteta. Kroz unapređenje i preporod obrazovnog sistema cilj mora biti na vidiku.

Davno je Erazmo Roterdamski rekao „Najveća nada svake zemlje leži u primerenom školovanju mladih„, a Dositej Obradović je upozoravao rekavši „Nema gorih ljudi od onih koji se protive prosvećenju i obrazovanju naroda. Takvi, da mogu, i sunce bi ugasili„.

Preuzeto sa: slobodnahercegovina.com

Nema komentara

Napišite komentar